W ramach XVIII Pielgrzymki Robotników przybyły do Kalisza delegacje wraz z pocztami sztandarowymi z kilkudziesięciu zakładów pracy. Po raz czwarty uczestniczyła też delegacja przedsiębiorców i pracodawców, po raz pierwszy był poczet ze sztandarem duszpasterstwa.

Mszy świętej przewodniczył ks. bp Stanisław Napierała, ordynariusz kaliski. W homilii podkreślił, jak ważna jest współpraca robotników i przedsiębiorców. Nie wolno tych dwóch światów antagonizować, ponieważ służąc sobie nawzajem, powiększają dobro wspólne. Zakończeniem mszy świętej był wymowny gest łamania się chlebem.

Przed wizerunkiem św. Józefa zarówno robotnicy jak i przedsiębiorcy odczytali akt zawierzenia. Przedstawicielka przedsiębiorców mówiła:

Święty Józefie, od czterech lat przybywamy do Ciebie jako pracodawcy i przedsiębiorcy. Stając dzisiaj przy boku robotników, zawierzamy Twojej opiece nasze starania i dążenia. W Twoje ręce św. Józefie pragniemy oddać nasze zakłady pracy, aby były miejscami, gdzie szanuje się człowieka i ceni wykonywaną przez niego pracę. Uwrażliwiaj nasze serca, abyśmy z miłością potrafili patrzeć na tych, którzy w naszych zakładach pracują. Pomóż nam, abyśmy rozwijając własne zdolności przyczyniali się do rozwoju świata. Niech pasja tworzenia rozbudza w nas radość z dzielenia się z drugim człowiekiem tym, co posiadamy.

Wdzięczni za Twoją opiekę, w postawie zawierzenia polecamy Ci nas samych i nasze rodziny, dziękując za wszelkie dobro, ośmielamy się prosić, abyś nigdy nas nie opuszczał i uczył, jak z Bogiem przejść przez życie. Pozwól nam uchwycić dłoń Boga i z nim iść przez całe życie do wiecznej chwały, gdzie Bóg ze Swoim Synem w jedności Ducha Świętego żyje i króluje na wieki wieków. Amen.

Czy w Polsce można z małej firmy stworzyć duże przedsiębiorstwo, które będzie odnosić sukcesy, wejdzie na giełdę, a przy tym zachowa rodzinny charakter? Przykład wrocławskiego Intakusa pokazuje, że tak.

Wszystko zaczęło się w 1975 r. Wtedy to w jednej szkolnej ławie liceum zasiedli Bogdan Ludkowski i Marek Boryczka. Przyjaźń przetrwała szkołę, studia, wojsko i razem budowaną od podstaw firmę.
– Zaczynałem niemal od zwykłego zakładu rzemieślniczego. Potem było dwóch pracowników i szef, czyli ja. Potem czterech pracowników i szef. Często obsługiwałem betoniarkę. Wieczorami był czas na kosztorysy, rozliczenia i umowy – wspomina po latach założyciel wrocławskiego Intakusa Bogdan Ludkowski.

Ciąg dalszy na stronie „Gościa Niedzielnego” nr 4/2010.

Mówisz dziwnym polsko-angielskim slangiem? Poza firmą nie masz już przyjaciół? Boisz się wyrazić publicznie własne zdanie? Masz szefa, który uważa się za nadczłowieka, mesjasza lub guru? To znaczy, że pracujesz w sekcie biznesowej.

„Organizacja, którą charakteryzuje autorytarne sprawowanie władzy przez przywódcę, traktowanie ludzi w sposób instrumentalny przez jej kierownictwo, łączenie celów ekonomicznych z religijnymi lub parareligijnymi, brak samokrytycyzmu, dążenie do uniezależnienia się od uznawanych przez społeczeństwo czynników kontroli (np. rodzina lub media)”. Taka jest definicja sekty. Ale czy powyższy opis nie pasuje także do niektórych korporacji? Jeśli kiedykolwiek pracowałeś w firmie, w której prezes jest bogiem, a podwładny zerem, dobrze wiesz, o czym mówię.

Autorytarne sprawowanie władzy przez przywódcę

Za sektę można uznać każdą grupę, która mając silnie rozwiniętą strukturę władzy, narzuca swoją wolę jednostce. Tak jest też w wielu przedsiębiorstwach. To oczywiste, że szef w każdej sytuacji powinien mieć ostatnie słowo. Nie znaczy to jednak, że może zarządzać firmą bez liczenia się ze zdaniem innych osób – począwszy od dyrektorów działu, poprzez szeregowych kierowników, a na stróżach i sprzątaczkach skończywszy.

Jednym ze sposobów zniewolenia jest tzw. metoda małych kroków, którą opisał prof. Philip Zimbardo. Najpierw mówi się pracownikowi: „Zostań po godzinach raz w tygodniu na spotkaniu integracyjnym”. Później: „Naturalnie, nie musisz zostawać, ale jeśli chciałbyś szybciej awansować, to zostań dwa razy w tygodniu”. Jest to rozłożone w czasie. W końcu przychodzi moment, kiedy pracownik uświadamia sobie, że nie ma już prywatnego życia. Przychodzi wtedy do przełożonego ze skargą: „Nie mam już czasu na rodzinę, na przyjaciół, na hobby”. I słyszy odpowiedź: „No właśnie. Dojrzały człowiek dokonuje dojrzałych wyborów. Musisz wybrać”.

Traktowanie ludzi w sposób instrumentalny przez kierownictwo

Zarówno sekty, jak i patologiczne firmy naruszają prawa człowieka. Jednocześnie wmawiają ludziom, że to oni są największym dobrem – kapitałem organizacji. Im bardziej bezwzględna jest korporacja, tym głośniej mówi o etyce, humanizmie i odpowiedzialności społecznej. Ale – jak to określiła Coranne Maier w „Witaj lenistwo” – w harcerskim mundurku kryje się gangster. Dla sekty jesteśmy cenni, dopóki nie wydoi nas do reszty z pieniędzy. Podobnie jest z pracodawcą – najpierw wyssie z człowieka ostatnie soki, a później wyrzuci jak zużytą cytrynę. Pan starszy nie nadąża? Żaden problem. Można wymienić go na nowszy model. Aby nie wypaść z zawodowego obiegu, ubywające siły próbujemy zrekompensować doświadczeniem. Ale właśnie ono traktowane jest przez firmę jako największe ograniczenie – przeszkoda w realizacji scenariusza powszechnej elastyczności!

Łączenie celów ekonomicznych z religijnymi lub parareligijnymi

Jak sekty obiecują swoim członkom życie wieczne, tak złe korporacje mamią pracowników mirażem wielkich karier. Wiara w sukces – tudzież w samorealizację – staje się rodzajem świeckiej, korporacyjnej religii. W wielu środowiskach biznesowych panuje swoista moda na recytowanie mantr motywacyjnych w rodzaju „Uda mi się!”, „Zrobię to!” albo „Jestem zwycięzcą!”. Jak powiedział jeden z młodych menedżerów, kiedyś gorliwy katolik: „Wypisywałem sobie te idiotyzmy na kartkach. Miały mnie przekonać o własnej wszechmocy. Czytałam je rano i wieczorem, przed modlitwą albo po modlitwie, a potem zamiast niej”. Parareligijny charakter chorej firmy przejawia się także czołobitnością wobec szefa, który z reguły jest liderem z charyzmą. Znane są np. towarzystwa ubezpieczeniowe, w których na cześć prezesa śpiewa hymny pochwalne.

Brak samokrytycyzmu

Aby podporządkować sobie ludzi, urządza się im regularne pranie mózgu. Służą do tego np. szkolenia motywacyjne i wyjazdy integracyjne. Z masowych spędów słyną firmy zajmujące się sprzedażą bezpośrednią. Znawca sekt ekonomicznych, ksiądz Andrzej Wołpiuk, podkreśla, że wydarzenia te są bardzo dokładnie wyreżyserowane i zawierają liczne elementy oddziałujące bardzo silnie na psychikę – emocje uczestników (bodźce wzrokowe: efekty laserowe, ukazujące się na wielkich ekranach twarze najbardziej zasłużonych dystrybutorów; impulsy słuchowe: fanfary, bębny czy chóry). Wszystko to sprzyja powstawaniu atmosfery zbiorowej euforii, pod której wpływem łatwo przyswaja się prezentowane treści. W toksycznych firmach nikt nie ma prawa do pytań i wątpliwości. Krytyczne myślenie jest tępione, a nagroda czeka jedynie za skrajne podporządkowanie się kierownictwu. Za grzech śmiertelny – a więc trudny do odpokutowania – uważa się tam humor, szczególnie w sytuacjach, gdy mowa o własnej korporacji.

Dążenie do uniezależnienia się od społecznych czynników kontroli

Kultowa organizacja dąży do maksymalnego zagospodarowania naszego czasu, tak by nie starczyło go już dla rodziny i przyjaciół. Jest weekend? Świetnie, jedźmy całym działem w góry lub nad morze. Chodzi tu o odseparowanie człowieka od jego środowiska. Zamknięty w jednej grupie, nie będzie nawet zdolny do zmiany pracy. A i korporacyjne tajemnice nie wypłyną na zewnątrz. No bo niby jak, skoro delikwent nie ma z nikim kontaktów poza własną firmą lub branżą?

Hermetyczność firmy-sekty dodatkowo wzmacnia żargon, którym posługują się jej pracownicy. Jest to najczęściej miks angielsko-polski, zrozumiały tylko przez wtajemniczonych. Normalny człowiek początkowo broni się przed nowomową. Ale wcześniej czy później zostaje spacyfikowany przez różnych coachów, trenerów i guru, którzy wykażą mu wyższość feed-backu nad informacją zwrotną, eventu nad imprezą i derekrutacji nad zwykłym zwalnianiem. Podobno taki slang upraszcza codzienną pracę, ułatwia komunikację oraz zwiększa poczucie identyfikacji z zespołem i jego „misją” (to też ciekawe słowo!). Kto chce, niech wierzy!

Zachowaj dystans

No dobrze, ale co zrobić, gdy już stwierdzimy, że nasza firma jest zwykłą, bandycką i nieludzką sektą? Najlepiej byłoby odejść z dnia na dzień. W kryzysie nie ma jednak pewności, że gdzieś indziej czekają na nas z otwartymi rękami. A na życie i spłatę kredytów zarobić trzeba. Rozwiązaniem jest więc wewnętrzny dystans, krytycyzm, filozofia „robię, co mi każą, ale myślę swoje”. Dopóki korporacyjne idiotyzmy traktujemy z rezerwą, nic nam grozi. A wcześniej czy później rekrutacje znów ruszą, a wtedy szybko przeskoczymy do innej firmy – normalnej i zdrowej.

© Artykuł pochodzi z serwisu Praca portalu Wirtualna Polska.

Akcja „Praca na czysto”, przeprowadzana przez Ministerstwo Środowiska, jest skierowana do wszystkich firm i urzędów.

Zachęcamy firmy oraz urzędy, w których przeprowadzono ciekawe wewnętrzne akcje edukacyjne, do wysyłania ich opisów drogą mailową do Departamentu Edukacji Ekologicznej w Ministerstwie Środowiska. Informacja o Państwa akcji wraz z logo firmy znajdą się na stronie internetowej Ministerstwa Środowiska. Może to przyczynić się do wykreowania proekologicznego wizerunku Państwa firmy, co w dzisiejszych czasach jest ważnym argumentem dla konsumentów.

Departament Edukacji Ekologicznej daje dobry przykład i od dawna przeprowadza w Ministerstwie Środowiska akcje edukacyjne, często z zastosowaniem niestandardowych metod. I tak na przykład akcja „Stopka” promowała oszczędzanie energii, zachęcając do umieszczenia w stopce dokumentów wysyłanych przez Departament proekologicznych haseł (np. „Wyłącz kserokopiarkę, gdy przez dłuższy czas nie jest używana”). Innowacyjne potraktowanie pisma urzędowego pokazało, że może ono spełniać rolę nośnika reklamy społecznej.

Różnorodność pomysłów na wewnętrzne akcje edukacyjne jest ogromna i zależna tylko od wyobraźni pracowników firmy. Można przeprowadzić zbiórkę starego sprzętu elektronicznego, wewnętrzne audyty stopnia recyklingu w firmie czy quizy na znajomość zagadnień ekologicznych.

Mamy nadzieję, że lista akcji, która obecnie jest dostępna na stronie internetowej Ministerstwa Środowiska w dziale Edukacja, zostanie już wkrótce wzbogacona o te, nadsyłane przez firmy. Pozwoli to utworzyć bazę pomysłów gotowych do wykorzystania.

Serdecznie zapraszamy do przyłączenia się do akcji!
Olga Heniec

link: http://www.mos.gov.pl/artykul/1973_zostan_partnerem_akcji/6453_zostan_partnerem_akcji.html
tel. (022) 579 28 58
e-mail: olga.heniec@mos.gov.pl

Plakat Praca na czysto - akcja społeczna

Spotkanie z Talentem w Krakowie

Trwający kryzys ekonomiczny wśród wielu przyczyn ma jedną bardzo istotną, a mianowicie przyczynę moralną. Wskazał na nią w wielu swoich wypowiedziach – m.in. w encyklice o integralnym rozwoju ludzkim w miłości i prawdzie Caritas in veritate – papież Benedykt XVI. Dlatego wezwanie papieża do refleksji nad podjęciem koniecznych środków, by znaleźć rozwiązanie dla kryzysowej sytuacji, musi dotyczyć relacji między ekonomią a etyką.

Naciśnij PLAY pod slajdem

Nad powyżej zasygnalizowanymi sprawami zastanawiali się przedsiębiorcy, którzy 8 października zgromadzili się w krakowskim klasztorze Księży Sercanów. Wysłuchali wykładu ks. Grzegorza Piątka SCJ, który odrzucił fałszywe przekonanie niektórych, że działalność biznesowa nie podlega ocenie moralnej. Wskazał, że przedsiębiorca niejednokrotnie podlega pokusom naginania litery prawa (przykład tzw. kreatywnej księgowości) czy dążenia do maksymalizowania zysków za wszelką cenę, co jednak nie gwarantuje sukcesu firmy. Mówiąc o moralnych przyczynach kryzysu ekonomicznego odwołał się do ocen Benedykta XVI, który napiętnował zaniedbanie i osłabienie tradycyjnych zasad etyki społecznej, złe wykorzystywanie finansów, zdradę oszczędzających, brak prawej intencji i przejrzystości czy ignorowanie zasady, że wszystkie fazy cyklu ekonomicznego muszą opierać się na sprawiedliwości.

W kolejnej części swojego wystąpienia prelegent, odwołując się do przykładu konkretnych firm (por. J. Collins, J. Perkins, Wizjonerskie organizacje), postawił tezę, iż możliwa jest „sztuka tego, co niemożliwe”: biznesu jako moralności w praktyce. Okazuje się, iż przedsiębiorstwa, które nie absolutyzują maksymalizowania zysku i kierują się swoimi rdzennymi wartościami niejednokrotnie są liderami na rynku. Można więc prowadzić biznes z moralnego punktu widzenia i być jednocześnie skutecznym. Zaistniały kryzys stanowi okazję do rozeznania i tworzenia nowych projektów, które powinny zaowocować stworzeniem nowej syntezy dobra wspólnego i rynku, kapitału i pracy.

Na zakończenie 20 uczestników spotkania zastanawiało się nad stworzeniem przykazań etycznych biznesu, które mogą pomóc w tworzeniu etycznej firmy przyjaznej osobie. Podano następujące zasady: zawsze terminowo przekazuję wypłaty; zawsze płacę należne podatki; nie daję i nie biorę; nie okradam własnej firmy; wymagam od siebie i od pracowników; okazuję szacunek pracownikom i kontrahentom.

Przedsiębiorstwo działające w zgodzie z zasadami chrześcijańskimi  i etycznymi daje sobie radę w każdych okolicznościach. Zajmująca się dystrybucją artykułów AGD firma „Chomik” z podkrakowskiego Gdowa, funkcjonuje nie tylko z głową, ale i z Bogiem.

Polski kapitalizm eksplodował u nas ćwierć wieku temu bez żadnego przygotowania. Przedsiębiorcy stanęli przed możliwością zarabiania pieniędzy, jednak na rynku zapanowało błyskawicznie „prawo dżungli”. Lepszy był ten, kto potrafił zakombinować, oszukać urząd skarbowy, wycisnąć z pracowników co się da za jak najmniejsze pieniądze. Wielu ludziom wydawało się, że tak właśnie powinien wyglądać prawdziwy biznes – tak przecież przez lata wmawiała Polakom socjalistyczna propaganda, przekonując, że kapitalista to drań i wyzyskiwacz, który – jeśli podasz mu palec, odgryzie ci rękę.

Kruche szkło

Na szczęście nie wszyscy myśleli w ten sposób. Marek Świeży, który osiedlił się z rodziną w Gdowie, niewielkiej miejscowości pod Krakowem, był przekonany, że powinno być inaczej. Jak powstała jego firma, która dziś jest liderem w dystrybucji artykułów AGD w całej Polsce? Ano, wszystko przez brak słoików na rynku.

W 1991 roku, kiedy pan Marek pracował jako inżynier w jednym z krakowskich przedsiębiorstw, żona poprosiła go, by kupił słoiki na zimowe przetwory. Sprawa wydawała się prosta – rzeczywistość jednak szybko to zweryfikowała. Okazało się, że słoiki to towar deficytowy i kupić ich w wielkim mieście za żadne skarby nie sposób. Pan Marek, jako że lubi działać szybko, postanowił znaleźć producenta słoików i zamówić sto sztuk u źródła. Znalazł w Opolu. Fabryka jednak wyśmiała prośbę o marne sto sztuk – zamówić można było co najmniej tysiąc i oczywiście trzeba było mieć zarejestrowaną firmę. Marek Świeży zarejestrował więc działalność, kupił w hucie dwa tysiące słoików i w ten sposób rozpoczął swą biznesową drogę.

Sprawa do papieża

Rzeczywistość panująca na rynku, metody działania wielu przedsiębiorców, zupełnie panu Markowi nie pasowały. Był wierzący, chciał postępować w zgodzie z etyką i zasadami kościoła, jednak w rozmowach z księżmi także nie znajdował odpowiedzi na wszystkie pytania. Nie wystarczyło bowiem powiedzieć tylko – bądź dobry i uczciwy.

Przełomowym momentem była wizyta Ojca Świętego Jana Pawła II w Polsce w 1997 roku. Kiedy oglądał w telewizji transmisję papieskiej homilii w Legnicy, usłyszał słowa skierowane do przedsiębiorców. Papież mówił, by wystrzegali się wszelkich form wyzysku, by nie było to potem wyrzutem przy dzieleniu się chlebem eucharystycznym.

- Poczułem, że mówi do mnie – wspomina Marek Świeży. – Postanowiłem wówczas, że muszę coś z tym zrobić.

Wkrótce pojawiła się okazja wyjazdu do Rzymu. Pan Marek liczył na możliwość prywatnej audiencji jego grupy u papieża – tam chciał powiedzieć Ojcu Świętemu o swych wątpliwościach i potrzebie pomocy duchownych we wcielaniu w życie zasad, o których papież mówił w Legnicy. Okazało się, że spotkania nie będzie, jednak podczas audiencji generalnej panu Markowi udało się stanąć tak, że papież przechodził tuż obok niego. I wówczas po prostu opowiedział Janowi Pawłowi II o swych wątpliwościach. Papież pomyślał chwilę i stwierdził: Idź z tym do swojego biskupa.

Zbieranie talentów

Marek Świeży wypełnił papieskie polecenie i poprosił o spotkanie ówczesnego arcybiskupa krakowskiego, kardynała Franciszka Macharskiego. Po tej rozmowie postanowił założyć organizację skupiającą takich jak on – przedsiębiorców pragnących pracować w zgodzie z naukami Jezusa. W ten sposób, 10 lat temu, dzięki pomocy i wsparciu przyjaciół ze Zgromadzenia Księży Najświętszego Serca Jezusowego, powołano do życia Duszpasterstwo Przedsiębiorców i Pracodawców „Talent”. Na pierwsze spotkanie przyszło 11 osób, dziś na liście adresowej jest blisko 600 firm.

Duszpasterstwo gromadzi ludzi z najróżniejszych branż ze wszystkich zakątków Polski. Organizuje spotkania dla małżeństw, wykłady, warsztaty, imprezy rekreacyjne, daje możliwość spotkania i porozmawiania na każdy temat. Nie namawia do niczego, pokazuje jedynie drogę, którą można iść w codziennej pracy, sugeruje rozwiązania, dzięki którym łatwiej prowadzić biznes w tak trudnych chwilach jak obecne. Bo zarabianie pieniędzy, jeśli robi się to w zgodzie z własnym sumieniem, to przecież dobry interes.

Copyright Internetowa Lista Wierzących – www.kochamjezusa.pl

Z Krystyną Burzyńską-Kaniewską rozmawia Anna Jaworek

Na co dzień współpracuje Pani z pracodawcami, jacy dziś są pracodawcy?

To, co obserwuję wśród osób, z którymi współpracuję, to troska o człowieka. Dotyczy to zarówno firm polskich, jak i koncernów, gdzie wszystko określa centrala znajdująca się poza granicami naszego kraju.

Przykładowo, gdy menedżerowie zarządzający odpowiedzialni za Polskę muszą ciąć koszty, w pierwszej kolejności redukują pensje, następnie proponują zmniejszenie wymiaru etatu (z całego na trzy czwarte bądź nawet pół), a dopiero później podejmują decyzje o zwolnieniach pracowników.

Inny przykład odnosi się do rodzimego przedsiębiorstwa – w trudnych czasach pracodawca postanowił wesprzeć swoich pracowników opłacając im szkolenia i inne usługi doradcze, aby mogli odnaleźć się na rynku po utracie pracy w jego firmie. Wbrew obiegowym opiniom zwalnianie pracowników jest dla pracodawców niesłychanie trudne. Z reguły stanowi dla firmy ostatnią deskę ratunku, po wykorzystaniu innych możliwości redukcji kosztów.

Jakie wartości przyświecają pracodawcom?

W biznesie wiara jest sprawą bardzo intymną. Jednak o ile dawniej nie zwracałam uwagi na światopogląd partnerów w biznesie i w konsekwencji nie wiedziałam, jakie ktoś ma wartości – dziś się nad tym zastanawiam. Ba, mogę mówić o biznesie w aspekcie wartości.

Z jakimi problemami dziś musi uporać się pracodawca?

W obecnych czasach podstawowym problemem jest niestabilne prawo, a zarazem jego nierówność wobec pracodawcy i pracownika – oczywiście na korzyść pracownika.

Wzajemne przeciwstawianie pracodawcy i pracownika nie jest naturalnym stanem. Dobra relacja przysparza zysku obu stronom. Pracodawca potrzebuje pracownika, a pracownik potrzebuje pracy. Relacja opiera się na obopólnych korzyściach.

Często jednak obwinia się jednostronnie pracodawcę za wszelkie objawy niezadowolenia pracownika, chociażby w aspekcie wynagrodzenia. Powszechnie uważa się, że pensje są za niskie właśnie z powodu pracodawcy, a w konsekwencji wokół niego skupia się niechęć i agresja. Mało kto szuka natomiast przyczyn biorąc pod uwagę szerszą perspektywę. Mam tutaj na myśli chociażby zbyt duże obciążeniach na rzecz ZUS, a szerzej rzecz ujmując – nieprzychylne działalności gospodarczej ustawodawstwo.

Dziś prowadzenie firmy w Polsce jest zajęciem dla odważnych, dla ryzykantów. Tym cenniejsze staje się zatem duszpasterstwo nakierowane na potrzeby przedsiębiorców.

A skąd pomysł na zainteresowanie się duszpasterstwem?

Dosłownie złowił nas – mnie i męża – ksiądz Przemek Król. Pierwsze informacje uzyskałam za pośrednictwem poczty elektronicznej.

Myślę, że to znak czasu, by dowiadywać się o działalności duszpasterstwa przez Internet. Na początek otrzymaliśmy pierwszą wiadomość z pytaniem, czy chcemy więcej informacji o spotkaniach i działalności duszpasterstwa. Mnie osobiście urzekła tematyka proponowanego spotkania, a mianowicie „Wartości organizacyjne w firmie”. Od razu przemknęła mi myśl, że nareszcie ktoś pomyślał, zajął się tym, co mnie interesuje. Potrzebowałam głębszej refleksji, jaką rolę odgrywa moja praca w życiu, bo przecież nie chodzi o to, aby jedynie pracować od rana do wieczora, bez zastanowienia „po co?”.

Już wcześniej z moim ojcem prowadziliśmy dysputy filozoficzne, właśnie na temat owego „po co”? A teraz mogę pójść w miejsce, gdzie można przyznać się do swoich wartości i otwarcie o nich rozmawiać.

Czym dla Pani jest duszpasterstwo?

Duszpasterstwo to drogowskaz na zawodowej ścieżce. Duchowe oparcie w duszpasterstwie utwierdza mnie w podejmowanych decyzjach, wiem, że to, co robię jest dobre. Życie w duszpasterstwie nadaje sens wszelkim zasadom etycznym.

To, co nas zachęca, to rzeczywista opieka duszpasterska i ludzie z nią związani, którzy coś wnoszą – swoją wiedzę i przemyślenia. Spotkania w duszpasterstwie nie są szkoleniami biznesowymi, tam jest czas i miejsce na dzielenie się swoimi spostrzeżeniami, co więcej można je porównać z przemyśleniami innych, zobaczyć, że wiele osób myśli tak samo. Mnie i męża te spotkania wzmacniają, a z tego ducha bierze się reszta. Opieka duchowa Księży Sercanów daje siłę na drodze zawodowej.

_______________________

Krystyna Burzyńska-Kaniewska, psycholog i kulturoznawca. Od 13 lat właścicielka firmy KB Doradztwo Personalne, w ramach której prowadzi rekrutacje personelu, szkolenia i coaching. Od 4 lat prowadzi na Uniwersytecie Warszawskim wykłady i ćwiczenia w obszarze komunikacji interpersonalnej i międzykulturowej. Mąż Maciej prowadzi od 17 lat firmę informatyczną. Od 2007 roku uczestniczą razem w spotkaniach Duszpasterstwa w Warszawie.

Papież Leon XIII (1878-1903)

W przełomowej dla społecznego nauczania Kościoła encyklice Rerum novarum (1891 r.) Leon XIII akcentuje obowiązki pracodawców wobec pracowników. Podstawą i priorytetową cechą pracodawców to sprawiedliwość wobec pracowników. Dotyczy ona troski pracodawców o fizyczne, religijne i duchowe potrzeby pracowników, co wypływa z godności człowieka. Dlatego pracownik nie może być uważany za narzędzie zysku. Szacunek dla osoby ludzkiej domaga się sprawiedliwego podziału pracy zgodnie z możliwościami wieku i płci pracowników. Spomiędzy wszystkich obowiązków pracodawcy najważniejsze jest ustalenie słusznej płacy, żeby każdemu oddać to, co mu się należy. Ojciec Święty skandalem nazywa zatrzymanie płacy pracownikom. Optując za kapitalistyczną formą ustroju gospodarczego, Leon XIII opiera ją na współpracy klas: pracodawców (kapitalistów) i pracowników (proletariatu). Pracodawcy są odpowiedzialni za wspólnotę i dlatego wymagania papieża przesuwają się ze sprawiedliwości społecznej do miłości chrześcijańskiej. Poucza, że otrzymawszy dary i większą obfitość dóbr, tak fizycznych, jak i duchowych, należy je używać ku własnemu doskonaleniu, a także ku pożytkowi drugich.

Leon XIII formułuje to w precyzyjnych słowach, cytując św. Grzegorza Wielkiego: „Kto ma zdolności, niech się nie lubuje w milczeniu, mając nadmiar bogactw, niech się strzeże zamykania miłosierdzia w głębi duszy, kto zaś talent kierowania posiada, nich jego użytki dzieli z bliźnimi”. Prawdziwa godności człowieka i wyższość pracodawcy zasadza się na cnotach, a nagrodą za nie to szczęście. Pracodawcy i pracownicy winni być związani przyjaźnią i zbrataniem, bowiem wszyscy są stworzeni przez wspólnego Ojca Boga, wszyscy dążą do tego samego celu, do Boga, wszyscy są równi, odkupieni przez Chrystusa i podniesieni do dzieci Bożych. Wszystkie więc dary, dobra i łaski należą do całego rodzaju ludzkiego.

Celem Rerum novarum jest określenie obowiązków tych, którzy „mienie przynoszą” i którzy „pracę przynoszą” Według papieża źródłem prawa własności jest służenie wspólnemu dobru przez posiadacza, który udoskonala swój majątek i troszczy się o pracowników. Zatem pracodawcy i robotnicy potrzebują się nawzajem i tworzyć winni harmonijną całość. Optując za własnością prywatną, wskazuje Ojciec Święty na niecierpiące zwłoki reformy. Powinny one objąć:

– powoływanie zrzeszeń pracowniczych;

– ustalanie słusznego poziomu płac;

– troszczenie się o godność i życie duchowe pracowników.

Leon XIII zajmuje się wyrównywaniem dysproporcji w sprawowaniu władzy między pracodawcami i pracownikami, wyrównywaniem dysproporcji w rozdziale dóbr, określa wzajemne obowiązki kapitału i pracy celem poszanowania praw.

Katecheza Benedykta XVI wygłoszona 8 lipca 2009 r. w Watykanie

Siła napędowa rozwoju

Moja nowa encyklika Caritas in veritate, która wczoraj została oficjalnie zaprezentowana, inspiruje się w swej zasadniczej wizji na fragmencie Listu św. Pawła do Efezjan: „Żyjąc prawdziwie w miłości, sprawmy, by wszystko rosło ku Temu, który jest Głową – ku Chrystusowi” (Ef 4,15). Miłość w prawdzie jest główną siłą napędową prawdziwego rozwoju każdej osoby i całej ludzkości. Dlatego też wokół zasady «miłości w prawdzie» obraca się cała nauka społeczna Kościoła. Tylko dzięki miłości oświeconej rozumem i wiarą można zrealizować cele rozwoju o wartości humanizującej. Miłość w prawdzie „to zasada, wokół której skupia się nauka społeczna Kościoła; zasada ta znajduje formę działania w kryteriach orientacyjnych działania moralnego” (nr 6). Już we wstępie encyklika przywołuje dwa fundamentalne kryteria: sprawiedliwość i dobro wspólne. Sprawiedliwość stanowi integralną część tej miłości „czynem i prawdą” (1 J 3,18), do której wzywa apostoł Jan (por. nr 6). „Kochać kogoś, to znaczy pragnąć jego dobra i angażować się skutecznie w tym celu. Obok dobra indywidualnego istnieje dobro związane ze współżyciem społecznym osób: dobro wspólne. (…) Tym bardziej skutecznie kochamy bliźniego, im bardziej angażujemy się na rzecz dobra wspólnego”. Są więc dwa kryteria działania: sprawiedliwość i dobro wspólne, które są miłością skierowaną na bliźniego jako jednostkę społeczną. „Każdy chrześcijanin – mówi encyklika – wezwany jest do tej miłości”. I dodaje: „Oto droga instytucjonalna – miłości” (por. nr 7).

Śladami Pawła VI

Tak jak inne dokumenty Magisterium, również ta encyklika podejmuje, kontynuuje i pogłębia analizę oraz refleksję Kościoła na tematy społeczne o życiowym znaczeniu dla ludzkości naszego wieku. W szczególny sposób nawiązuje do tego, co ponad 40 lat temu Paweł VI napisał w Populorum progressio, kamieniu milowym społecznego nauczania Kościoła, gdzie ten wielki Papież wyznacza pewne, konkretne i wciąż aktualne linie dla integralnego rozwoju człowieka i współczesnego świata. Sytuacja na świecie, jak szeroko obrazuje to kronika ostatnich miesięcy, wciąż uwidacznia niemałe problemy i „skandal” ogromnych nierówności, utrzymujących się mimo podjętych wcześniej zobowiązań. Z jednej strony możemy odnotować poważny brak równowagi społecznej i gospodarczej; z drugiej zaś z różnych stron słychać wołanie o reformy, których dłużej nie można odwlekać, gdy się chce wyrównać istniejącą w rozwoju narodów przepaść. Zjawisko globalizacji może stanowić realną szansę, ważnym jest tu jednak postawienie na głęboką odnowę moralną i kulturalną, na odpowiedzialne rozeznanie co do wyborów podejmowanych dla dobra wspólnego. Lepsza przyszłość jest możliwa dla wszystkich, jeśli opierać się ją będzie na odkrywaniu fundamentalnych wartości etycznych. Potrzeba więc nowego programowania gospodarczego, które nada nowy kształt rozwojowi w globalny sposób, bazując na fundamencie etycznym odpowiedzialności przed Bogiem i przed człowiekiem jako Bożym stworzeniem.

Wielkie zasady

Encyklika oczywiście nie stawia sobie za cel zaproponowanie technicznych rozwiązań dla rozległych problemów społecznych współczesnego świata – to nie leży w kompetencji Magisterium Kościoła (por. nr 9). Przypomina ona jednak wielkie zasady, które jawią się jako niezastąpione dla budowania rozwoju ludzkiego w nadchodzących latach. Wśród nich, w pierwszym rzędzie, zwracanie uwagi na ludzkie życie, uznane za centrum każdego prawdziwego postępu; poszanowanie prawa do wolności religijnej, zawsze ściśle związane z rozwojem człowieka; odrzucenie prometejskiej wizji człowieka, która widzi w nim absolutnego twórcę własnego losu. Nieograniczona ufność w możliwości technologii ostatecznie okazałaby się wyłącznie iluzją. Przede wszystkim potrzeba ludzi prawych, zarówno w polityce, jak i w ekonomii, którzy szczerze zwracaliby uwagę na dobro wspólne. W szczególności, patrząc na kryzysy światowe, pilną rzeczą jest zwrócenie uwagi opinii publicznej na dramat głodu i bezpieczeństwa żywnościowego, który dotyka znacznej części ludzkości. Dramat tak wielkich rozmiarów apeluje do naszych sumień: trzeba zdecydowanie stawić mu czoła, eliminując wywołujące go przyczyny strukturalne i promując rozwój agrarny najuboższych państw. Jestem pewien, że ta droga solidarności w rozwoju krajów najuboższych pomoże w wypracowaniu projektu pozwalającego rozwiązać obecny kryzys globalny. Niewątpliwie należy ponownie ocenić rolę i władzę polityczną państw w dobie, w której istnieją faktyczne ograniczenia ich suwerenności spowodowane nowym kontekstem gospodarczo-handlowym i finansowym na świecie. Z drugiej jednak strony, nie może zabraknąć odpowiedzialnego uczestnictwa obywateli w polityce krajowej i międzynarodowej, także dzięki odnowionemu zaangażowaniu stowarzyszeń pracowników, wezwanych do tworzenia nowego współdziałania na płaszczyźnie lokalnej i międzynarodowej. Także w tej dziedzinie pierwszoplanową rolę odgrywają środki społecznego przekazu na rzecz wzmocnienia dialogu między różnymi kulturami i tradycjami.

Ekonomia i etyka

Chcąc więc zaplanować rozwój nie naznaczony nieprawidłowościami i wypaczeniami szeroko dziś rozpowszechnionymi, od wszystkich trzeba wymagać poważnej refleksji nad sensem samej ekonomii i nad jej celem. Wymaga tego stan ekologicznego zdrowia planety; domaga się tego kryzys kulturowy i moralny człowieka, wyraźnie widoczny we wszystkich zakątkach globu. Ekonomia, do dobrego funkcjonowania, potrzebuje etyki; musi odzyskać ważny wkład, wnoszony przez zasadę darmowości oraz „logikę daru” w ekonomię rynku, która nie może kierować się jedynie regułą zysku. Możliwe to jednak będzie tylko przy wysiłku wszystkich, zarówno ekonomistów, jak i polityków, producentów i konsumentów. Wymaga to formacji sumień, która wzmocniłaby pozycję kryteriów moralnych przy opracowywaniu projektów politycznych i gospodarczych. Słusznie z wielu stron zwraca się uwagę, że prawa zakładają odpowiadające im obowiązki, bez których prawom grozi przejście w samowolę. Coraz częściej słychać wołanie o nowy styl życia całej ludzkości, w którym obowiązki każdego wobec środowiska związane będą z obowiązkami względem osoby, postrzeganej jako takiej i w relacji z innymi. Ludzkość stanowi jedną rodzinę, a owocny dialog wiary z rozumem może ją jedynie ubogacić, przyczyniając się do większej skuteczności dzieł charytatywnych w sferze społecznej i tworząc sprzyjające warunki do stymulacji współpracy wierzących i niewierzących, we wspólnej perspektywie starań o sprawiedliwość i pokój na świecie. Jako kryteria tego braterskiego współdziałania wskazuję w encyklice ściśle powiązane ze sobą zasady pomocniczości i solidarności. Zasygnalizowałem także, wobec tak rozległych i głębokich problemów dzisiejszego świata, konieczność światowej władzy politycznej, działającej zgodnie z prawem, która stosowałaby się do wspomnianych zasad pomocniczości i solidarności. Równocześnie winna ona zdecydowanie zmierzać do realizacji dobra wspólnego, w poszanowaniu dla wielkich tradycji moralnych i religijnych ludzkości.

Duchowy wzrost

Ewangelia przypomina nam, że nie samym chlebem żyje człowiek. Głębokiego pragnienia serca nie da się zaspokoić wyłącznie dobrami materialnymi. Horyzont człowieka jest bez wątpienia dużo wyższy i o wiele szerszy; dlatego też każdy program rozwoju musi brać pod uwagę, obok materialnego, także wzrost duchowy osoby ludzkiej, posiadającej duszę i ciało. To jest integralny rozwój, do którego nieustannie odwołuje się nauka społeczna Kościoła, rozwój, którego kryterium ukierunkowujące stanowi napędowa siła „miłości w prawdzie”. Drodzy bracia i siostry, módlmy się, aby także ta encyklika pomogła ludzkości w byciu jedną rodziną zaangażowaną w budowanie sprawiedliwego i pokojowego świata. Módlmy się, aby wierzący, którzy pracują w dziedzinie ekonomii i polityki, zauważyli, jak bardzo ważne jest ich konsekwentne świadectwo ewangeliczne w służbie społeczeństwu. (…) Zawierzmy te intencje matczynemu wstawiennictwu Maryi, Matki Kościoła i ludzkości.

*Tytuł i śródtytuły od redakcji, tekst: Serwis Radia Watykańskiego.

profesor dr hab. Anna Barcik

Górnośląska Wyższa Szkoła Handlowa w Katowicach

Wprowadzenie

Pojęcie liberalizm jest współcześnie znanym słowem, ale nie zawsze dobrze rozumianym, gdyż jest nie jednoznaczne w podejściu filozoficznym i wielce skomplikowane w praktycznym ujęciu biznesu. Liberalizm pochodzi od łacińskiego terminu liberalis, określający system poglądów ekonomicznych, społecznych i politycznych.¹ Natomiast słownik języka polskiego określa liberalizm jako kierunek, opowiadający się za ograniczeniem roli państwa w gospodarczej i politycznej działalności jednostki.² Pojawił się jako nowy system w sferze politycznej i ekonomicznej, wylansowany przez modernistów. W sferze politycznej wykreował nową rzeczywistość pod nazwą kapitalizmu, zaś w sferze ekonomicznej głosił lesseferyzm, czyli wolność gospodarczą.³ Zbudowany jest na podstawach kilku filozofii, takich jak : utylitaryzm, użyteczność, racjonalizm i pozytywizm, opierających się na kulcie rozumu i nauki.

Liberalizm obejmuje prawa człowieka, indywidualizm, tolerancję i relatywizm. Wyeksponowane indywidualizm i wolność prowadzą do prostej zasady, że wolno każdemu czynić, co mu się podoba. W zakresie działania przesiąkniętego indywidualizmem każda forma działania ma na celu ochronę autonomii osób, w ramach których jednostki mają swobodę wyboru w kwestiach religijnych, moralnych i życiowych, które uznaje się za kontrowersyjne poglądy i sprowadza się je do sfery prywatnej.

Relacje między Liberalizmem ekonomicznym a Etyką biznesu w zarządzaniu rozwojem gospodarczym

Klasyczny liberalizm jako doktryna ekonomiczna opiera się na konkurencyjnym rynku, lansowanym przez A. Smitha. Gospodarka prowadzona jak gdyby „niewidzialną ręką” harmonizuje popyt z podażą. Ta szkoła potocznie nazywana liberalizmem gospodarczym a obecnie neoliberalizmem stała się formą rynkowego fundamentalizmu. Rynek traktowany jest jako praktycznie wolny i nadrzędny wobec państwa.⁴ Zwolennicy współczesnego rynku: M. Friedman, F. Hayek uznają, że interwencja w ekonomię jest zagrożeniem dla wolności gospodarczej, jak też osobistej.⁵ W świetle wypowiedzi tych teoretyków liberalizmu, rynek zmierza do równowagi gospodarczej, są więc produktywne i skuteczne, prowadzi do osiągnięcia najwyższych korzyści i staje się naturalną motywacją do pracy. Rynek przyczynia się do innowacji, przedsiębiorczości i zmian zarówno na poziomie mikroekonomicznym, czyli przedsiębiorstwa, jak też na poziomie makroekonomicznym.

Zdaniem zwolenników neoliberalizmu konkurencyjny rynek determinuje uczciwość i sprawiedliwość ekonomiczną, gdyż pozwala osiągnąć sukces-zysk ludziom przedsiębiorczym.⁶

Historia gospodarcza pokazała, że teoria wolnego rynku rodzi zróżnicowania w posiadaniu, dochodach, prowadząc do zubożenia i nędzy większości grup społecznych, nie posiadających własności lub kapitału, co uwidoczniło się ostro w czasach kryzysów gospodarczych, także obecnego kryzysu. Recesje gospodarcze prowadzą do bezrobocia, bankructwa przedsiębiorstw i załamania się wolnego rynku. Zatem wolność ekonomiczna może prowadzić do wyzysku, gdyż liberalizm w mechanizmach samoregulującej się gospodarki ukształtował egoistycznego homo oeconomicus, dbającego o własne interesy. Etyka biznesu zepchnięta do sfery prywatnej nie ma żadnego wpływu na procesy gospodarcze, a zasady moralne traktowane są jako hamulec swobody działania. Jan Paweł II określił ten kierunek ekonomizmem, gdyż kult scjenetyzmu powoduje redukcje życia gospodarczego do „czystych faktów”, do postrzegania ilościowego i odrzucenia tego, co ludzkie na margines. Etyka potraktowana została jako czysta kalkulacja, gdyż ekonomia bez wartości i zasad moralnych, oceniana jest w „kategoriach pragmatycznych: efektywności, produktywności, wydajności, zysku i sukcesu.”⁷ Liberalizm funkcjonujący zrywa więzi tak istotne dla współpracy i partnerstwa. Liberalizm, uznający zasadę wolności za najistotniejszą formułę ideologiczną, odrzuca wyrównywanie nierówności położenia społecznego. Uznanie zróżnicowania statusu materialnego i dążenie do dobrobytu, w sposób indywidualny, jak to sam definiuje, prowadzi do egoizmu, do braku współdziałania i wspólnego wysiłku. Z drugiej strony różnice położenia społecznego są źródłem roszczeń moralnych i powodują rosnące koszty sprawiedliwości dystrybucyjnej. Jej realizacja prowadzi do ucisku, do państwowego interwencjonalizmu, sprzeczne wobec wolności i indywidualizmu. W dotychczasowych rozważaniach zaznaczyły się dwie strony idei liberalizmu. Jedna to popadanie w czystą ekonomiczną arytmetykę, która zwiększa siły biznesu, ale coraz bardziej redukuje cele etyczne podmiotowości wspólnot pracowniczych.

Druga sprzeciwia się krańcowemu indywidualizmowi (skrajny liberalizm), gdyż u jego podstaw znajduje się współczesny kryzys etyczny.⁸ MacIntyre krytykuje umowę społeczną, opartą na zbiorze jednostek, czyli na skrajnym indywidualizmie, co w konsekwencji przyniosło pomieszanie pojęć, powodując stan chaosu moralnego. I dalej autor wywodzi, że nie można mówić o sprawiedliwości społecznej, gdy odrzuca się teorie dobra wspólnego, sprowadzając je do relatywistycznego dobra jednostkowego, autonomii człowieka i jego dobra prywatnego. Zdaniem autora sam człowiek nie jest zdolny do poszukiwania dobra w odosobnieniu – potrzebuje wspólnoty w dążeniu do rozwoju do doskonałości i kreowania własnego dobra. Wspólnota może ukształtować osobę cnotliwą i obywatelską, wnoszącą wkład w dobro wspólne jako całości. MacIntyre w swym dziele radzi organizować wspólnoty, oparte o zasady i wartości etyczne, co sprzeciwia się nowoczesnemu liberalizmowi, który traktuje etykę biznesu jako pojęcie abstrakcyjne i irracjonalne bez uwzględnienia nawet prawa naturalnego, co nie pozwala ludziom rozwinąć się w pełni. ⁹

Dzisiejszy biznes opierając się na indywidualizmie konkurencyjnego rynku bez zasad etycznych, jest zsekularyzowany, narzucający motywacje tylko ekonomiczne. Ten liberalny indywidualizm prowadzi do konsumpcyjności – wyzwala antywartości – chciwość, dążenie do posiadania, szybkiego pozyskiwania fortuny kosztem dobra wspólnego. Narasta więc poczucie niesprawiedliwości w dzisiejszych społeczeństwach liberalnych, bowiem abstrakcyjności sprawiedliwości społecznej przeciwstawia się konkretności ekonomii. Teoria o neutralnej ekonomii lansuje biznes nie tylko niezależny od państwa, ale też bez ingerencji zasad moralnych.¹⁰ Kościół Katolicki w swym nauczaniu społecznym uznaje rozwój gospodarczy za obowiązek moralny. Biznes bez wartości etycznych, bez cnót moralnych A. Dylus nazywa gospodarką bezbożną. Jej przejawem, zdaniem autorki są: interes własny, ocenianie życia gospodarczego w kategoriach pragmatycznych, robienie pieniędzy, maksymalizacja zysku nawet drogą nieuczciwą, korupcja, zakłamanie i  oszukiwanie – jednym słowem drogą naruszania norm moralnych a „także przykazań Dekalogu”.¹¹ W tej bezbożnej gospodarce „wszystkie chwyty są dozwolone”, aby zdobyć ten pierwszy milion. Dlatego też pracownicy traktowani są przez przedsiębiorców towarowo, użytecznie, są manipulowani, wykorzystywani jako tania siła robocza na dzisiejszym rynku pracy. Coraz większa przepaść powstaje między najbogatszymi i najbiedniejszymi. W świetle etyki biznesu dzieje się tak dlatego że za postępem naukowym, technologicznym i ekonomicznym nie nadąża rozwój moralny, a obecnie przepaść między nimi stale się powiększa. Postęp materialny części ludzi biznesu odbywa się kosztem rozmaitych nadużyć – drogą na skróty do zdobywania mamony. Zaś sytuacja społeczna zwykłego obywatela staje się coraz dalsza od obiektywnych wymagań porządku etycznego – daleka od sprawiedliwości społecznej. U podstaw liberalnej cywilizacji materialnej istnieje wadliwy mechanizm, który nie pozwala oderwać się systemom ekonomicznym od radykalnej niesprawiedliwości.¹²

Jeden z najwybitniejszych etyków XX wieku Hans Janas widział rosnący rozziew między ogromnymi zdobyczami technicznymi, które pozwoliły przekroczyć dystanse przestrzenne i czasowe, a „wątłością orientacji moralnej”.¹³

Współczesny neoliberalizm zmierza do regulacji życia społecznego poprzez manipulacje rynkowe, co prowadzi do deregulacji gospodarki i borykania się ludzi na własną rękę.

Francuski filozof J. Attali uważa, że skrajny liberalizm nie troszczy się o poprawę bytu, o zmianę sytuacji i w rezultacie nierówności i ubóstwo są ubocznymi sprawami.¹⁴

Takiej „bezbożnej gospodarce” A. Dylus przeciwstawia „gospodarkę pobożną (wyznaniową)”. W wizji A. Dylus gospodarka pobożna to taka, która wdraża zasady religijne, prawdy wiary do „praktyki życia gospodarczego”. Ekonomia gospodarcza jest włączona w ekonomię zbawienia. Autorka zdaje sobie sprawę, że „radykalnych wymogów ewangelicznych nie da się przełożyć na powszechne formy etyki społecznej”. Radzi więc, aby przedsięwzięcia gospodarcze firmowane były przez „jakąś instytucję kościelną lub stowarzyszenie religijne” na wzór „banków pobożnych”, zakładanych w średniowieczu dla obrony przed lichwą.

Zwraca także uwagę, aby przedsięwzięcia organizowane z inicjatywy religijnej były rzeczywiście wiarygodne, kompetentnie prowadzone, budzące zaufanie.¹⁵

Tymczasem liberalizm dąży do uporządkowania instytucji ekonomicznych według nowego porządku, w którym przedsiębiorczość i rozwój będą niezależne nie tylko od państwa, ale przede wszystkim nie podlegające wartościom etycznym. Jan Paweł II optując za ustrojem demokratycznym państw, domagał się korekty demokracji liberalnej. Zwracał uwagę w licznych encyklikach na naturalne podstawy gospodarki, jak: własność prywatną, wolny rynek, wolną ludzką inicjatywę, jako sprawdzone czynniki i gwarancje autentycznej demokracji i praw ludzkich (CA. 43).

Demokratyczny kapitalizm nie może rozwijać się bez kultury etycznej, która oddziaływuje pozytywnie na funkcjonowanie systemu gospodarczego. Jej aspektami są prawo do inicjatywy gospodarczej, które wypływa z twórczej podmiotowości pracownika, prawo do przedsiębiorczości, które Jan Paweł II definiuje jako akt odkrycia, rozpoznania i tworzenia. Kapitał ludzki staje się więc główną podstawą i przyczyną bogactwa narodów. To człowiek jest zdolny do organizowania wspólnot pracy, których zadaniem jest dokonywanie przekształceń otoczenia i świata.¹⁶

Proces ten wymaga zaangażowania, rzetelności, pracowitości i roztropności w podejmowaniu uzasadnionego ryzyka oraz męstwa w stosunkach międzyosobowych. Wszystkie te cnoty winny rozwijać się w solidarnej organizacji. Kościół katolicki uznaje rolę zysku jako wskaźnika dobrego funkcjonowania przedsiębiorstwa tak, aby odpowiadające im potrzeby ludzkie zostały zaspokojone, ale zysk nie jest jedynym regulatorem w świecie biznesu. Są nimi czynniki ludzkie i moralne. Jan Paweł II mówi o przedsiębiorstwie jako wspólnocie ludzi, którzy tworzą społeczność a nie zbiór jednostek. Odróżnia kapitalizm demokratyczny od liberalnego, który nie jest przez Kościół aprobowany. Nie pochwala trzech sytuacji w liberalnym kapitaliźmie:

• dominacji rzeczy nad ludźmi,

• kapitalizmu bezlitosnego, którego jedynym celem jest wzrost gospodarczy,

• wykorzystywania przez właścicieli pracowników dla własnych korzyści.

Granice wolności liberalnej Ojciec Święty dostrzega w wolności pracy, uczestnictwie i przedsiębiorczości. Ten minimalny zakres wyklucza modelową wersję lesseferyzmu gospodarczego. Remedium na liberalizm jest sprawiedliwość społeczna, pomocniczość, odpowiedzialność, kwalifikacje pracowników i zaangażowanie. Ograniczenie liberalizmu widzi także w rynku konkurencyjnym. Sprowadza je do kilku twierdzeń:

• rynek nie może sprostać wszystkim potrzebom ludzkim,

• niektórych dóbr nie wolno sprzedawać i kupować,

• nie wszystkie podmioty gospodarcze mają możliwość wejścia na rynek, co jest nieetyczne.

Ojciec Święty w trosce o prawo do podmiotowości gospodarczej wysuwa kilka zasad moralnych:

• służyć wspólnemu dobru,

• szanować pracowników ze  względu na ich godność,

• chronić środowisko naturalne.

Według Jana Pawła II zasadą postępu gospodarczego jest więcej tworzyć niż konsumować.¹⁷

Dzisiejszy człowiek oddając się konsumpcji traci dystans wobec problemów tego świata. Zdaniem papieża wolność indywidualna, oparta na obojętności, prowadzi do rozłamu w samej wolności. Posiadanie nieograniczonego prawa do wolności, zatraca cnoty niezbędne do prawidłowego funkcjonowania rynku, biznesu i przedsiębiorstwa. Odrzucenie etyki biznesu prowadzi do odosobnienia, do relatywizmu, do odejścia od prawdy.

Sytuacja współczesnego człowieka wynika z cywilizacji konsumpcyjnej, w której następuje zanik dobra wspólnego. Dzisiaj, jak powiada Z. Bauman, „nikt nie liczy się z tym, że świat jest wspólnym dobrem”.¹⁸ Zaś Jan Paweł II stwierdza, że kształt moralnego wyzwania mieści się w ogólnoludzkiej solidarności. Odpowiedzialność moralna jest niepodzielna, jak niepodzielne jest biologiczne przetrwanie ludzi.

Jedną z widocznych cech współczesnej gospodarki jest dominacja rynków finansowych, bez wzrostu zatrudnienia, co pociąga za sobą nierówności społeczne, które są zaprzeczeniem egalitarnej demokracji.

Skrajni liberałowie uważają, że wprowadzenie w życie zasady sprawiedliwości jest niedopuszczalne, gdyż jest ona ograniczeniem wolności, wymaga pewnego przymusu. Przenoszenie wolności jednostki ponad wartości etyczne ma wymiar anarchizujący, gdyż wyklucza ona cnoty obywatelskie. Współcześnie zauważyć można poszukiwanie sposobów pogodzenia liberalnej wolności z egalitaryzmem i uwzględnieniem zasad moralnych, szczególnie z pojęciem sprawiedliwości społecznej Rawlsa. Jest to dążenie do znalezienia złotego środka między swobodą osobistą a wartościami etycznymi. Z pomocą w tych poszukiwaniach może przyjść chrześcijańska etyka społeczna, gdyż jak pisze A. Dylus „zawiera treści, które mogą wspierać gospodarkę rynkową”.¹⁹ Potrzebna jest zatem teoria, która uzasadniałaby angażowanie się liberalnych ustrojów w stronę problemów etycznych, duchowych i religijnych, skierowanych ku prawdzie²⁰. Pierwszym zadaniem według Benedykta XVI jest powrót do etyki, wartości i moralności, wypływających z godności człowieka. Odrzucenie etyki gospodarowania nie pozwala skutecznie angażować się w pomoc innym. Drugim zadaniem jest rola Kościoła chroniąca społeczeństwo przed „duchowym spłyceniem” rzeczywistości, w tym także gospodarowania. Kościół swą siłą przekonywania może pomagać społeczeństwu odnaleźć jego moralną tożsamość.

Trzecim zadaniem jest połączenie polityki państwa z troską o dobro wspólne poprzez respektowanie zasady sprawiedliwości, będącej kreacją sprawiedliwego ładu, poprzez zasadę pomocniczości²¹.

Kolejnym zadaniem jest uczestnictwo ludzi poprzez czynny udział w działalności gospodarczej i społecznej, która „w sposób organiczny służy wzrastaniu wspólnego dobra.”²² W koncepcji Benedykta XVI wszelka działalność jest natury moralnej. Kształtowanie biznesu według zasad etycznych odbywa się ciągle na nowo, w nowych uwarunkowaniach gospodarczych, społecznych i politycznych. Centralną pozycję w każdych warunkach zajmuje człowiek. Poszukiwanie zasad etycznych i nadanie im wymiaru praxis zależy właśnie od ludzi biznesu.

Zakończenie

Liberalizm niezależnie od jego różnych odłamów i rozmaitych wymiarów jest współcześnie wszechobecny we wszystkich państwach zachodnich. Dotychczasowa realizacja idei liberalizmu, ograniczona do wolności, indywidualizmu, neutralności państwa i swobody gospodarczej oraz do odrzucenia fundamentalnych wartości etycznych, sprowadzonych do sfery prywatnej, staje przed problemem trudnym do zaakceptowania a także do rozwiązania.

Dyskusje i debaty filozoficzne, próbujące uporządkować wchodzą w spory, które do dzisiaj pozostają nierozstrzygnięte.

Najważniejszym punktem dyskusji jest związek między etyką a założeniami liberalizmu. Liberalne teorie wskazują, że wartości moralne nie istnieją, są one artykułowane przez indywidualne preferencje. Inni zwolennicy liberalizmu twierdzą, że reguł moralnych nie da się uporządkować w zasady. Natomiast etycy podnoszą istnienie niezbywalnych wartości etycznych i wszelkie koncepcje powinny stanowić element szerszego kontekstu moralnego. W takiej sytuacji zarówno w dyskusjach, jak też w praktyce ujawnia się problematyczność liberalnego projektu, bo na etyczność, jak mówi arcybiskup J. Życiński, jesteśmy skazani. Jest ona potrzebna szczególnie w biznesie, aby cały system gospodarczy został oparty na zasadzie sprawiedliwości, uczciwości, zaufaniu i poszanowaniu godności pracujących, przeciwdziałających urynkowieniu zasad etycznych, ujętych instrumentalnie jako miernik skuteczności. Aby wypracować właściwe relacje pomiędzy biznesem jako praktyką a etyką, trzeba budzić wrażliwość etyczną ludzi biznesu, trzeba odwoływać się do aksjologii i ocen moralnych. Konflikt między życiem gospodarczym a etyką biznesu może być złagodzony a nawet usunięty poprzez integralność obu sfer działania, zmierzających do lepszego świata, do rozwoju człowieka pracy nie tylko pod kątem sprawności, skuteczności i efektywności, ale poprzez rozwój intelektualny, osobowościowy i moralny.

Przypisy

22 J Paweł II; Adh Apost.Christi fidelis Laici, AAS 81 1989, s. 472

Literatura

1. Attali J.; La voe e humaine. Pour une nouvelle social – democratie, Paris 2004

2. Bauman Z.; Szanse etyki w zglobalizowanym świecie, wyd. „Znak” Kraków 2007

3. Benedykt XVI; Encyklika Deus Caritas, Est, Radom 2006

4. Dylus A.; Bezbożna gospodarka? W: Etyka w biznesie (red. M. Borkowska i J. Gałkowski) Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2002

5. Friedman M.; Kapitalizm i wolność, wyd. Maraton, Warszawa 1984

6. Gowin D.; Granice demokracji liberalnej, wyd. Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2007

7. Hayek F.; Droga do zniewolenia, wyd. Arcana, Kraków 1948

8. Heywood A.; Ideologie polityczne, PWN, Warszawa 2007

9. Jan Paweł II; Encykliki i Adhortacje, wyd. „Znak”, 2006

10. Kelly P.; Liberalizm, Wyd. „Printed in EU”, wyd. Sic s.c., Warszawa 2007

11. Kymlicka W.; Współczesna filozofia polityczna, Fundacja Aletheia, Warszawa 2009

12. Landes D.; Bogactwo i nędza narodów, wyd. Literackie „Muza”, Warszawa 2005

13. MacIntyre A.; Dziedzictwo cnoty: Studium z teorii moralności, PWN, Warszawa 1996

14.Nowak M.; Liberalizm – sprzymierzeniec czy wróg Kościoła, wyd. Prowincji Dominikanów, Poznań 1993

15. Nowacka E.J.; Społeczno – polityczna myśl Benedykta XVI. Geneza i znaczenie dla współczesnych państw demokratycznych, wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2006

16. Peters T. I Waterman R.; Poszukiwanie doskonałości w biznesie, wyd. „Medium”, Warszawa 2000

17. Ratzinger J.; Czas przemian w Europie. Miejsce Kościoła i świata, wyd. „M”, Kraków 2005

18. Ratzinger J.; Europa. Jej podwaliny dzisiaj i jutro, wyd. „Jedność”, Kielce 2005

19. Sahard M.; Demokracja, wyd. SiC! s.c., Warszawa 2008

20. Stremecka M., Malczyk J., Warchala M.; Idee z pierwszej ręki, wyd. Axel Springer Polska, sp. z o.o., Warszawa 2008