Nowa encyklika Benedykta XVI

Czy można bagatelizować takie problemy jak nowe formy ubóstwa, łamanie ludzkich praw, rozpad ludzkich więzi we współczesnych społeczeństwach? Okazuje się, że tak. W dniu opublikowania papieskiej encykliki analizującej te i inne zagadnienia w głównym programie informacyjnym TVP 1 pominięto ten dokument milczeniem (ważniejsza okazała się relacja z pogrzebu M. Jacksona). Incydent ten pokazuje, jaka jest skala obojętności na społeczne nauczanie Kościoła i palące problemy dotyczące wszystkich mieszkańców naszego globu.

W przeddzień rozpoczęcia obrad przywódców najbogatszych państw świata (tzw. grupa G8), którzy zgromadzili się w tym roku we włoskiej L’Aquli, Benedykt XVI 7 lipca opublikował swoją trzecią encyklikę. Nosi ona tytuł Caritas in veritate (Miłość w prawdzie), a poświęcona jest integralnemu rozwojowi ludzkiemu w miłości i prawdzie. Przygotowanie jej zbiegło się z narastaniem światowego kryzysu ekonomicznego, dlatego publikację odsuwano w czasie, aby Ojciec Święty mógł, w ramach swoich kompetencji, dać bardziej adekwatne odpowiedzi na aktualne problemy świata.

W swej treści dokument nawiązuje do wydanej 42 lata temu encykliki Pawła VI o popieraniu rozwoju ludów Populorum progressio i jest pierwszą encykliką społeczną o świecie w dobie globalizacji. Mówi o integralnym rozwoju ludzkim w naszych czasach, o braterstwie, rozwoju ekonomicznym i społeczeństwie obywatelskim. Zwraca uwagę na konieczność łączenia praw i obowiązków, ochrony środowiska i współpracy rodziny ludzkiej. Współcześnie, zdaniem papieża, kwestia społeczna jest kwestią antropologiczną, gdyż jesteśmy świadkami absolutyzowania techniki, przy równoczesnym negowaniu ludzkiej godności.

Szerzej o encyklice można przeczytać w katechezie papieskiej, której tekst został zamieszczony w tym numerze „Talentu”. Ufam, że zachęci ona do przeczytania encykliki i zrozumienia jej niewątpliwie trudnych treści. Zapraszam również do lektury pozostałych tekstów oraz do zapoznania się z nową stroną internetową Duszpasterstwa, przygotowaną przez ks. Przemysława Króla.

ks. Grzegorz Piątek SCJ

koordynator duszpasterstwa

Z Krystyną Burzyńską-Kaniewską rozmawia Anna Jaworek

Na co dzień współpracuje Pani z pracodawcami, jacy dziś są pracodawcy?

To, co obserwuję wśród osób, z którymi współpracuję, to troska o człowieka. Dotyczy to zarówno firm polskich, jak i koncernów, gdzie wszystko określa centrala znajdująca się poza granicami naszego kraju.

Przykładowo, gdy menedżerowie zarządzający odpowiedzialni za Polskę muszą ciąć koszty, w pierwszej kolejności redukują pensje, następnie proponują zmniejszenie wymiaru etatu (z całego na trzy czwarte bądź nawet pół), a dopiero później podejmują decyzje o zwolnieniach pracowników.

Inny przykład odnosi się do rodzimego przedsiębiorstwa – w trudnych czasach pracodawca postanowił wesprzeć swoich pracowników opłacając im szkolenia i inne usługi doradcze, aby mogli odnaleźć się na rynku po utracie pracy w jego firmie. Wbrew obiegowym opiniom zwalnianie pracowników jest dla pracodawców niesłychanie trudne. Z reguły stanowi dla firmy ostatnią deskę ratunku, po wykorzystaniu innych możliwości redukcji kosztów.

Jakie wartości przyświecają pracodawcom?

W biznesie wiara jest sprawą bardzo intymną. Jednak o ile dawniej nie zwracałam uwagi na światopogląd partnerów w biznesie i w konsekwencji nie wiedziałam, jakie ktoś ma wartości – dziś się nad tym zastanawiam. Ba, mogę mówić o biznesie w aspekcie wartości.

Z jakimi problemami dziś musi uporać się pracodawca?

W obecnych czasach podstawowym problemem jest niestabilne prawo, a zarazem jego nierówność wobec pracodawcy i pracownika – oczywiście na korzyść pracownika.

Wzajemne przeciwstawianie pracodawcy i pracownika nie jest naturalnym stanem. Dobra relacja przysparza zysku obu stronom. Pracodawca potrzebuje pracownika, a pracownik potrzebuje pracy. Relacja opiera się na obopólnych korzyściach.

Często jednak obwinia się jednostronnie pracodawcę za wszelkie objawy niezadowolenia pracownika, chociażby w aspekcie wynagrodzenia. Powszechnie uważa się, że pensje są za niskie właśnie z powodu pracodawcy, a w konsekwencji wokół niego skupia się niechęć i agresja. Mało kto szuka natomiast przyczyn biorąc pod uwagę szerszą perspektywę. Mam tutaj na myśli chociażby zbyt duże obciążeniach na rzecz ZUS, a szerzej rzecz ujmując – nieprzychylne działalności gospodarczej ustawodawstwo.

Dziś prowadzenie firmy w Polsce jest zajęciem dla odważnych, dla ryzykantów. Tym cenniejsze staje się zatem duszpasterstwo nakierowane na potrzeby przedsiębiorców.

A skąd pomysł na zainteresowanie się duszpasterstwem?

Dosłownie złowił nas – mnie i męża – ksiądz Przemek Król. Pierwsze informacje uzyskałam za pośrednictwem poczty elektronicznej.

Myślę, że to znak czasu, by dowiadywać się o działalności duszpasterstwa przez Internet. Na początek otrzymaliśmy pierwszą wiadomość z pytaniem, czy chcemy więcej informacji o spotkaniach i działalności duszpasterstwa. Mnie osobiście urzekła tematyka proponowanego spotkania, a mianowicie „Wartości organizacyjne w firmie”. Od razu przemknęła mi myśl, że nareszcie ktoś pomyślał, zajął się tym, co mnie interesuje. Potrzebowałam głębszej refleksji, jaką rolę odgrywa moja praca w życiu, bo przecież nie chodzi o to, aby jedynie pracować od rana do wieczora, bez zastanowienia „po co?”.

Już wcześniej z moim ojcem prowadziliśmy dysputy filozoficzne, właśnie na temat owego „po co”? A teraz mogę pójść w miejsce, gdzie można przyznać się do swoich wartości i otwarcie o nich rozmawiać.

Czym dla Pani jest duszpasterstwo?

Duszpasterstwo to drogowskaz na zawodowej ścieżce. Duchowe oparcie w duszpasterstwie utwierdza mnie w podejmowanych decyzjach, wiem, że to, co robię jest dobre. Życie w duszpasterstwie nadaje sens wszelkim zasadom etycznym.

To, co nas zachęca, to rzeczywista opieka duszpasterska i ludzie z nią związani, którzy coś wnoszą – swoją wiedzę i przemyślenia. Spotkania w duszpasterstwie nie są szkoleniami biznesowymi, tam jest czas i miejsce na dzielenie się swoimi spostrzeżeniami, co więcej można je porównać z przemyśleniami innych, zobaczyć, że wiele osób myśli tak samo. Mnie i męża te spotkania wzmacniają, a z tego ducha bierze się reszta. Opieka duchowa Księży Sercanów daje siłę na drodze zawodowej.

_______________________

Krystyna Burzyńska-Kaniewska, psycholog i kulturoznawca. Od 13 lat właścicielka firmy KB Doradztwo Personalne, w ramach której prowadzi rekrutacje personelu, szkolenia i coaching. Od 4 lat prowadzi na Uniwersytecie Warszawskim wykłady i ćwiczenia w obszarze komunikacji interpersonalnej i międzykulturowej. Mąż Maciej prowadzi od 17 lat firmę informatyczną. Od 2007 roku uczestniczą razem w spotkaniach Duszpasterstwa w Warszawie.

Anna Barcik

Praca ludzka ma charakter społeczny. Przedsiębiorstwo ma zatem charakter wspólnoty pracy. Występują w nim na ogół dwie grupy ludzi: pracodawcy i właściciele oraz pracownicy. Relacje pomiędzy tymi grupami są kreowane przez pracodawców. Stąd portret pracodawcy ma wyraźne rysy w ujęciu społecznego nauczania.

Papież Leon XIII (1878-1903)

W przełomowej dla społecznego nauczania Kościoła encyklice Rerum novarum (1891 r.) Leon XIII akcentuje obowiązki pracodawców wobec pracowników. Podstawą i priorytetową cechą pracodawców to sprawiedliwość wobec pracowników. Dotyczy ona troski pracodawców o fizyczne, religijne i duchowe potrzeby pracowników, co wypływa z godności człowieka. Dlatego pracownik nie może być uważany za narzędzie zysku. Szacunek dla osoby ludzkiej domaga się sprawiedliwego podziału pracy zgodnie z możliwościami wieku i płci pracowników. Spomiędzy wszystkich obowiązków pracodawcy najważniejsze jest ustalenie słusznej płacy, żeby każdemu oddać to, co mu się należy. Ojciec Święty skandalem nazywa zatrzymanie płacy pracownikom. Optując za kapitalistyczną formą ustroju gospodarczego, Leon XIII opiera ją na współpracy klas: pracodawców (kapitalistów) i pracowników (proletariatu). Pracodawcy są odpowiedzialni za wspólnotę i dlatego wymagania papieża przesuwają się ze sprawiedliwości społecznej do miłości chrześcijańskiej. Poucza, że otrzymawszy dary i większą obfitość dóbr, tak fizycznych, jak i duchowych, należy je używać ku własnemu doskonaleniu, a także ku pożytkowi drugich.

Leon XIII formułuje to w precyzyjnych słowach, cytując św. Grzegorza Wielkiego: „Kto ma zdolności, niech się nie lubuje w milczeniu, mając nadmiar bogactw, niech się strzeże zamykania miłosierdzia w głębi duszy, kto zaś talent kierowania posiada, nich jego użytki dzieli z bliźnimi”. Prawdziwa godności człowieka i wyższość pracodawcy zasadza się na cnotach, a nagrodą za nie to szczęście. Pracodawcy i pracownicy winni być związani przyjaźnią i zbrataniem, bowiem wszyscy są stworzeni przez wspólnego Ojca Boga, wszyscy dążą do tego samego celu, do Boga, wszyscy są równi, odkupieni przez Chrystusa i podniesieni do dzieci Bożych. Wszystkie więc dary, dobra i łaski należą do całego rodzaju ludzkiego.

Celem Rerum novarum jest określenie obowiązków tych, którzy „mienie przynoszą” i którzy „pracę przynoszą” Według papieża źródłem prawa własności jest służenie wspólnemu dobru przez posiadacza, który udoskonala swój majątek i troszczy się o pracowników. Zatem pracodawcy i robotnicy potrzebują się nawzajem i tworzyć winni harmonijną całość. Optując za własnością prywatną, wskazuje Ojciec Święty na niecierpiące zwłoki reformy. Powinny one objąć:

– powoływanie zrzeszeń pracowniczych;

– ustalanie słusznego poziomu płac;

– troszczenie się o godność i życie duchowe pracowników.

Leon XIII zajmuje się wyrównywaniem dysproporcji w sprawowaniu władzy między pracodawcami i pracownikami, wyrównywaniem dysproporcji w rozdziale dóbr, określa wzajemne obowiązki kapitału i pracy celem poszanowania praw.

Katecheza Benedykta XVI wygłoszona 8 lipca 2009 r. w Watykanie

Siła napędowa rozwoju

Moja nowa encyklika Caritas in veritate, która wczoraj została oficjalnie zaprezentowana, inspiruje się w swej zasadniczej wizji na fragmencie Listu św. Pawła do Efezjan: „Żyjąc prawdziwie w miłości, sprawmy, by wszystko rosło ku Temu, który jest Głową – ku Chrystusowi” (Ef 4,15). Miłość w prawdzie jest główną siłą napędową prawdziwego rozwoju każdej osoby i całej ludzkości. Dlatego też wokół zasady «miłości w prawdzie» obraca się cała nauka społeczna Kościoła. Tylko dzięki miłości oświeconej rozumem i wiarą można zrealizować cele rozwoju o wartości humanizującej. Miłość w prawdzie „to zasada, wokół której skupia się nauka społeczna Kościoła; zasada ta znajduje formę działania w kryteriach orientacyjnych działania moralnego” (nr 6). Już we wstępie encyklika przywołuje dwa fundamentalne kryteria: sprawiedliwość i dobro wspólne. Sprawiedliwość stanowi integralną część tej miłości „czynem i prawdą” (1 J 3,18), do której wzywa apostoł Jan (por. nr 6). „Kochać kogoś, to znaczy pragnąć jego dobra i angażować się skutecznie w tym celu. Obok dobra indywidualnego istnieje dobro związane ze współżyciem społecznym osób: dobro wspólne. (…) Tym bardziej skutecznie kochamy bliźniego, im bardziej angażujemy się na rzecz dobra wspólnego”. Są więc dwa kryteria działania: sprawiedliwość i dobro wspólne, które są miłością skierowaną na bliźniego jako jednostkę społeczną. „Każdy chrześcijanin – mówi encyklika – wezwany jest do tej miłości”. I dodaje: „Oto droga instytucjonalna – miłości” (por. nr 7).

Śladami Pawła VI

Tak jak inne dokumenty Magisterium, również ta encyklika podejmuje, kontynuuje i pogłębia analizę oraz refleksję Kościoła na tematy społeczne o życiowym znaczeniu dla ludzkości naszego wieku. W szczególny sposób nawiązuje do tego, co ponad 40 lat temu Paweł VI napisał w Populorum progressio, kamieniu milowym społecznego nauczania Kościoła, gdzie ten wielki Papież wyznacza pewne, konkretne i wciąż aktualne linie dla integralnego rozwoju człowieka i współczesnego świata. Sytuacja na świecie, jak szeroko obrazuje to kronika ostatnich miesięcy, wciąż uwidacznia niemałe problemy i „skandal” ogromnych nierówności, utrzymujących się mimo podjętych wcześniej zobowiązań. Z jednej strony możemy odnotować poważny brak równowagi społecznej i gospodarczej; z drugiej zaś z różnych stron słychać wołanie o reformy, których dłużej nie można odwlekać, gdy się chce wyrównać istniejącą w rozwoju narodów przepaść. Zjawisko globalizacji może stanowić realną szansę, ważnym jest tu jednak postawienie na głęboką odnowę moralną i kulturalną, na odpowiedzialne rozeznanie co do wyborów podejmowanych dla dobra wspólnego. Lepsza przyszłość jest możliwa dla wszystkich, jeśli opierać się ją będzie na odkrywaniu fundamentalnych wartości etycznych. Potrzeba więc nowego programowania gospodarczego, które nada nowy kształt rozwojowi w globalny sposób, bazując na fundamencie etycznym odpowiedzialności przed Bogiem i przed człowiekiem jako Bożym stworzeniem.

Wielkie zasady

Encyklika oczywiście nie stawia sobie za cel zaproponowanie technicznych rozwiązań dla rozległych problemów społecznych współczesnego świata – to nie leży w kompetencji Magisterium Kościoła (por. nr 9). Przypomina ona jednak wielkie zasady, które jawią się jako niezastąpione dla budowania rozwoju ludzkiego w nadchodzących latach. Wśród nich, w pierwszym rzędzie, zwracanie uwagi na ludzkie życie, uznane za centrum każdego prawdziwego postępu; poszanowanie prawa do wolności religijnej, zawsze ściśle związane z rozwojem człowieka; odrzucenie prometejskiej wizji człowieka, która widzi w nim absolutnego twórcę własnego losu. Nieograniczona ufność w możliwości technologii ostatecznie okazałaby się wyłącznie iluzją. Przede wszystkim potrzeba ludzi prawych, zarówno w polityce, jak i w ekonomii, którzy szczerze zwracaliby uwagę na dobro wspólne. W szczególności, patrząc na kryzysy światowe, pilną rzeczą jest zwrócenie uwagi opinii publicznej na dramat głodu i bezpieczeństwa żywnościowego, który dotyka znacznej części ludzkości. Dramat tak wielkich rozmiarów apeluje do naszych sumień: trzeba zdecydowanie stawić mu czoła, eliminując wywołujące go przyczyny strukturalne i promując rozwój agrarny najuboższych państw. Jestem pewien, że ta droga solidarności w rozwoju krajów najuboższych pomoże w wypracowaniu projektu pozwalającego rozwiązać obecny kryzys globalny. Niewątpliwie należy ponownie ocenić rolę i władzę polityczną państw w dobie, w której istnieją faktyczne ograniczenia ich suwerenności spowodowane nowym kontekstem gospodarczo-handlowym i finansowym na świecie. Z drugiej jednak strony, nie może zabraknąć odpowiedzialnego uczestnictwa obywateli w polityce krajowej i międzynarodowej, także dzięki odnowionemu zaangażowaniu stowarzyszeń pracowników, wezwanych do tworzenia nowego współdziałania na płaszczyźnie lokalnej i międzynarodowej. Także w tej dziedzinie pierwszoplanową rolę odgrywają środki społecznego przekazu na rzecz wzmocnienia dialogu między różnymi kulturami i tradycjami.

Ekonomia i etyka

Chcąc więc zaplanować rozwój nie naznaczony nieprawidłowościami i wypaczeniami szeroko dziś rozpowszechnionymi, od wszystkich trzeba wymagać poważnej refleksji nad sensem samej ekonomii i nad jej celem. Wymaga tego stan ekologicznego zdrowia planety; domaga się tego kryzys kulturowy i moralny człowieka, wyraźnie widoczny we wszystkich zakątkach globu. Ekonomia, do dobrego funkcjonowania, potrzebuje etyki; musi odzyskać ważny wkład, wnoszony przez zasadę darmowości oraz „logikę daru” w ekonomię rynku, która nie może kierować się jedynie regułą zysku. Możliwe to jednak będzie tylko przy wysiłku wszystkich, zarówno ekonomistów, jak i polityków, producentów i konsumentów. Wymaga to formacji sumień, która wzmocniłaby pozycję kryteriów moralnych przy opracowywaniu projektów politycznych i gospodarczych. Słusznie z wielu stron zwraca się uwagę, że prawa zakładają odpowiadające im obowiązki, bez których prawom grozi przejście w samowolę. Coraz częściej słychać wołanie o nowy styl życia całej ludzkości, w którym obowiązki każdego wobec środowiska związane będą z obowiązkami względem osoby, postrzeganej jako takiej i w relacji z innymi. Ludzkość stanowi jedną rodzinę, a owocny dialog wiary z rozumem może ją jedynie ubogacić, przyczyniając się do większej skuteczności dzieł charytatywnych w sferze społecznej i tworząc sprzyjające warunki do stymulacji współpracy wierzących i niewierzących, we wspólnej perspektywie starań o sprawiedliwość i pokój na świecie. Jako kryteria tego braterskiego współdziałania wskazuję w encyklice ściśle powiązane ze sobą zasady pomocniczości i solidarności. Zasygnalizowałem także, wobec tak rozległych i głębokich problemów dzisiejszego świata, konieczność światowej władzy politycznej, działającej zgodnie z prawem, która stosowałaby się do wspomnianych zasad pomocniczości i solidarności. Równocześnie winna ona zdecydowanie zmierzać do realizacji dobra wspólnego, w poszanowaniu dla wielkich tradycji moralnych i religijnych ludzkości.

Duchowy wzrost

Ewangelia przypomina nam, że nie samym chlebem żyje człowiek. Głębokiego pragnienia serca nie da się zaspokoić wyłącznie dobrami materialnymi. Horyzont człowieka jest bez wątpienia dużo wyższy i o wiele szerszy; dlatego też każdy program rozwoju musi brać pod uwagę, obok materialnego, także wzrost duchowy osoby ludzkiej, posiadającej duszę i ciało. To jest integralny rozwój, do którego nieustannie odwołuje się nauka społeczna Kościoła, rozwój, którego kryterium ukierunkowujące stanowi napędowa siła „miłości w prawdzie”. Drodzy bracia i siostry, módlmy się, aby także ta encyklika pomogła ludzkości w byciu jedną rodziną zaangażowaną w budowanie sprawiedliwego i pokojowego świata. Módlmy się, aby wierzący, którzy pracują w dziedzinie ekonomii i polityki, zauważyli, jak bardzo ważne jest ich konsekwentne świadectwo ewangeliczne w służbie społeczeństwu. (…) Zawierzmy te intencje matczynemu wstawiennictwu Maryi, Matki Kościoła i ludzkości.

*Tytuł i śródtytuły od redakcji, tekst: Serwis Radia Watykańskiego.

Benedykt XVI, zwracając się do uczestników oenzetowskiej konferencji na temat skutków kryzysu dla rozwoju (Nowy Jork, czerwiec br.), życzył „aby obecny kryzys stał się okazją do poświęcenia większej uwagi godności osoby ludzkiej i wprowadzenia równości w dostępie do władzy decyzyjnej i zasobów”. Podczas audiencji środowej, która odbyła się niedługo po zakończeniu włoskiego szczytu państw G8, papież stwierdził iż „potrzeba nowego programowania gospodarczego, które nada nowy kształt rozwojowi w globalny sposób, bazując na fundamencie etycznym odpowiedzialności przed Bogiem i przed człowiekiem jako Bożym stworzeniem”. Nieco wcześniej, w liście skierowanym do premiera S. Berlusconiego z okazji szczytu państw G8, przypomniał, że kryzys nie zwalnia nikogo z odpowiedzialności za najbardziej potrzebujących. Rozwój należy wspierać stawiając na osobę ludzką, która ma się realizować przez pracę i edukację. Ta ostatnia – zdaniem Benedykta XVI – jest koniecznym warunkiem demokracji, walki z korupcją, pełnego korzystania z praw politycznych, ekonomicznych i socjalnych, a ponadto rzeczywistego odrodzenia wszystkich państw.

W czerwcu franciszkanie zgromadzeni w Asyżu na swej kapitule generalnej wystosowali apel do obradujących w Lecce na południu Włoch ministrów gospodarki krajów G8. Zwracając uwagę na problemy związane z kryzysem i globalizacją zakonnicy domagali się podjęcia skutecznych działań na rzecz gospodarki społecznej i przyjaznej dla środowiska. Zdaniem franciszkanów droga wyjścia z kryzysu wiedzie przez zmianę stylu życia. Trzeba je oprzeć na odpowiedzialnej powściągliwości, poszanowaniu środowiska, niestosowaniu przemocy oraz dzieleniu się, będącemu alternatywą dla wolnej konkurencji.

(oprac. na podstawie Serwisu radia Watykańskiego)

Od wielu lat Ksiądz Kardynał życzliwie wspiera Duszpasterstwo Przedsiębiorców i Pracodawców „Talent”. Jakie są tego motywy?

Pierwszy z nich stanowi wierność programowi społecznemu ks. Leona Dehona, założyciela Zgromadzenia Księży Sercanów. W jego ramach mieściła się też ważna sprawa duszpasterstwa przedsiębiorców. Wiadomo, iż był w nią bardzo zaangażowany, a ponadto że miał w tej mierze duże osiągnięcia. Tak więc spadkobiercy ks. Dehona nie mogą nie myśleć także i o tym odcinku pracy.

Motyw drugi związany jest z aktualną sytuacją Kościoła w ogóle, a Kościoła w Polsce w szczególności. Chodzi o to, że problem przedsiębiorców i pracodawców pojawił się w całej rozciągłości po okresie niszczenia wszystkiego, co prywatne, co mogło być inicjatywą własną. Ten czas minął, a Polacy weszli w tę smutną niszę, którą stworzył marksizm, i skorzystali z okazji, ażeby rozwinąć własne inicjatywy na polu ekonomicznym i gospodarczym.

Na te dwa aspekty nakłada się soborowa nauka o laikacie, a więc o zaangażowaniu świeckich we wszystkich dziedzinach życia, a może przede wszystkim na tym polu, które było tak bardzo zaniedbane – prywatnej inicjatywy, przedsiębiorczości i pełnienia roli pracodawców.

Duszpasterstwo powstało i funkcjonuje dzięki inicjatywie i zaangażowaniu osób świeckich, które z uwagą wsłuchiwały się w nauczanie Jana Pawła II. Czy można je traktować jako swoisty dowód na istnienie pokolenia JP2?

Zaangażowanie w duszpasterstwo przedsiębiorców, a więc ludzi, którzy sięgają po własne inicjatywy wszędzie, w tym i w Kościele, mieści się doskonale w roli laikatu. Można powiedzieć, że to jest wyjątkowa okazja, ażeby laikat powiedział o sobie coś więcej, żeby wykazał się. W tym sensie, oczywiście z pewnym marginesem, można mówić o tym, że duszpasterstwo przedsiębiorców i pracodawców powstałe w tym czasie i z inspiracji katolickiej nauki o laikacie, której Ojciec Święty był wielkim zwolennikiem, tworzy w swoim zakresie nowy, prawdziwy kształt pokolenia Jana Pawła II.

Współczesny Kościół naucza o wielkiej roli laikatu. Jakie zadania stoją przed świeckimi zaangażowanymi w Duszpasterstwo „Talent”? Czy mają być tylko lepszymi przedsiębiorcami?

Przedsiębiorcy inspirowani przez katolicyzm to mają być na pewno lepsi przedsiębiorcy i przedsiębiorcy uczciwi. Ale równocześnie to mają być przedsiębiorcy dający przykład i pociągający innych do tego, ażeby taki program chrześcijańskiej nauki społecznej realizować. Kto wie, czy po tych pierwszych krokach, które zrobiliście – a uczyniliście już dość sporo – nie nadszedł moment zabiegania o to, by w przedsiębiorstwach katolicką naukę społeczną propagować i jak najbardziej ją rozszerzać. Czy to jest łatwe? Na pewno nie. Niemniej w harmonogramie duszpasterstwa przedsiębiorców tę funkcję można już, a nawet trzeba, umieścić.

Przed 50 laty, na prośbę bp. Karola Wojtyły, podjął się Ksiądz Kardynał stworzenia duszpasterstwa lekarzy. Wówczas były to działania pionierskie. Czy można wskazać jakieś analogie pomiędzy tamtym przedsięwzięciem a współczesną próbą dotarcia do środowiska przedsiębiorców z przesłaniem Ewangelii?

Na pewno można. Nasuwają mi się zwłaszcza dwa aspekty. Duszpasterstwo służby zdrowia było duszpasterstwem podziemnym, duszpasterstwem śledzonym i prześladowanym. Duszpasterstwo przedsiębiorców byłoby w czasach marksistowskich również nie do pomyślenia. W tym widzę pierwszą analogię. Czy jest jeszcze inna? Tak, tamto duszpasterstwo było przedsięwzięciem pionierskim. To samo można również powiedzieć o duszpasterstwie przedsiębiorców. To, co robicie w tej chwili, to są działania pionierskie, to jest początek czegoś, co się powinno rozrosnąć. Z tego względu wydaje mi się, że analogie, o które tutaj pytano, na pewno istnieją i nawet są dość sobie bliskie.

Jakie są perspektywy rozwoju duszpasterstwa i jego zadania na przyszłość?

Perspektywy widzę ogromne ze względu na to, że pole przedsiębiorczości rozrasta się i nie może zarosnąć chwastami duszpasterskimi. Nim trzeba się zająć. Ono rozciąga się szeroko poza to, co robicie. Dlatego też waszym celem i waszą ambicją może i powinna być dynamizacja tego odcinka duszpasterstwa. W jaki sposób powinna się ona dokonywać? Moim zdaniem trzeba coraz wyraźniej pokazać ludziom, którzy tego nie wiedzą i nie rozumieją, wielkość i piękno katolickiego podejścia do sprawy przedsiębiorczości. Innymi słowy, dobra propaganda, ale nie prymitywna. I to musi być wpisane w wasz program. Bo jeżeli zamkniecie się w ciasnym kręgu, to on wam się prędzej czy później wykruszy. A jeżeli to będzie zjawisko, jeżeli to będzie wielkie przedsięwzięcie, to ma większe szanse przetrwać.

Dziękuję za rozmowę.

„Noli esse incredulus, sed fidelis” – „Nie bądź niedowiarkiem lecz wierzącym” (J 20.27). (…) odczytujemy te słowa wypowiedziane przez Zmartwychwstałego do apostoła Tomasza. Słowa te są niejako programem Chrystusa w stosunku do człowieka.

Oto program wiary: „Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli” (J 20,29).

Wiadomo, dlaczego Tomasz opierał się. Dlaczego nie chciał przyjąć prawdy o zmartwychwstaniu. Nie różnił się w tym od reszty apostołów. Oni mieli podobne trudności. Tak bardzo fakt zmartwychwstania przerastał świadomość konieczności śmierci i nieodwracalnych jej konsekwencji. Tak bardzo był trudny do wyobrażenia. Człowiek raz umarłszy więcej nie żyje już wśród ludzi, nie znajduje swego miejsca wśród żyjących na ziemi.

Apostołowie przyjęli rzeczywistość zmartwychwstania opierając się na doświadczeniu Chrystusa Zmartwychwstałego. Ujrzeli Go o śmierci pośród żyjących na ziemi, w Jerozolimie, w Wieczerniku, nad jeziorem w Galilei. I musieli dojść do tego wniosku, że „Chrystus powstawszy z martwych już więcej nie umiera…”, że „śmierć nad Nim nie ma już władzy” (Rz 6,9), że On stał się Panem śmierci.

Tomasz nie był z nimi, gdy po raz pierwszy przyszedł do Wieczernika Chrystus. Stąd jego opór. Jego „niedowiarstwo”. Żądał dowodu. Takiego samego, jaki oni już otrzymali. Nie wystarczyły Tomaszowi ich słowa, ich informacja. Chciał się osobiście przekonać. I otrzymał, czego żądał. Jego „niedowiarstwo” stał się niejako dodatkowym dowodem.

Zwracano na to nieraz uwagę. Właśnie przez to, że się opierał wieści o zmartwychwstaniu, przyczynił się pośrednio do tego, że wieść ta nabrała jeszcze większej pewności. Tomasz „niedowierzający” stał się jakby szczególnym rzecznikiem pewności zmartwychwstania. Jak stwierdza św. Grzegorz Wielki: „więcej bowiem niewiara Tomasza do wiary nam pomogła, niż wiara innych uczniów. Gdy bowiem ten przez dotknięcie wiarę odzyskał, nasz duch, wyzbywszy się wszelkich wątpliwości, umocnił się w wierze. (…) I tak uczeń, który wątpił i dotykał stał się świadkiem rzeczywistego zmartwychwstania”.

(…)

Chrystus mówi do Tomasza: „Noli esse incredulus, sed fidelis” – „Nie bądź niedowiarkiem lecz wierzącym”.

Wiara jest – i nie przestaje być nigdy – programem Chrystusa w stosunku do człowieka.

„Błogosławieni, którzy nie widzieli (tak jak Tomasz), a uwierzyli”.

Wiara jest celem Zmartwychwstania. Jest jego owocem.

22 kwietnia 1979 roku

Do 29 czerwca br. przeżywamy w Kościele katolickim Rok św. Pawła, Apostoła Narodów, który poświęcił życie, aby dobra nowina o zbawieniu dotarła do wszystkich ludzi. Wspominając dokonania tego człowieka, mamy też szansę przyjrzeć się jego współpracownikom w dziele ewangelizacji, wśród których byli i przedsiębiorcami. Ich przykład stanowi zaproszenie dla współczesnych chrześcijańskich przedsiębiorców do aktywnego dawania świadectwa o własnej wierze.

Święty Paweł stał się Apostołem po tym, jak w dramatycznych okolicznościach swojego życia spotkał Chrystusa i nawrócił się. Zmienił swoje dotychczasowe postępowanie i z prześladowcy uczniów Jezusa stał się najgorliwszym głosicielem dobrej nowiny o zbawieniu wśród pogan. Mocny zjednoczeniem z Chrystusem oraz przekonany, że świat pogański potrzebuje zbawienia, wyszedł do ludzi, by dzielić się tym, co przeżył, poznał i zrozumiał.

Pewnym ułatwieniem w działalności ewangelizacyjnej wśród pogan było życiowe doświadczenia Pawła. Dzięki temu, że pochodził z Tarsu, miasta handlowego i otwartego na świat dzięki połączeniu z morzem, oraz że wychował się w środowisku wielonarodowym i wielokulturowym, nie bał się ówczesnego świata i pojmował rządzące nim mechanizmy. Rozumiał ludzi handlujących różnymi towarami oraz rzemieślników, gdyż tym zajmowali się mieszkańcy Tarsu. Co więcej, sam był rzemieślnikiem, a mianowicie wytwórcą namiotów z płótna lub skór. Wiedzę o realiach życia mógł więc wykorzystywać w swojej działalności misyjnej i pisarskiej – na przykład gdy mówił o pracy rzemieślnika (por. Rz 9,21) czy haniebnym kupczeniu słowem Bożym (por. 2 Kor 2,17).

Znajomość środowiska ówczesnych przedsiębiorców okazała się bardzo przydatna podczas podróży misyjnych Pawła, gdy w odwiedzanych miastach brakowało mu oparcia i pomocy. Dzieje Apostolskie co najmniej trzykrotnie mówią, że kupcy lub rzemieślnicy wspierali go, udzielając mu gościny czy dając pracę. W trakcie drugiej podróży misyjnej, gdy przybył do Filippi w Macedonii, Paweł i jego towarzysze otrzymali gościnę od Lidii z Tiatyry, która handlowała tkaninami purpurowymi wyrabianymi w jej rodzinnym mieście (por. Dz 16,14-15). Z kolei w Tesalonice mógł zdobyć środki na utrzymanie dzięki zatrudnieniu go przez nawróconego Żyda Jazona (por. 1 Tes 2,9; Dz 17,4). Po przybyciu do Koryntu spotkał majętnych małżonków Akwilę i Pryscyllę, zajmujących się wytwarzaniem i handlem namiotami. Zrodziła się między nimi trwała przyjaźń, a nawet Paweł w ich domu zaczął wykonywać swój zawód wytwórcy namiotów (por. Dz 18,2-3). Co ciekawe, Akwila i Pryscylla nie tylko dali pracę Apostołowi, ale kierowani zapałem apostolskim udali się wraz z nim do Efezu, by tam pozostać i włączyć się w życie tamtejszej wspólnoty uczniów Chrystusa (por. Dz 18,18-19).

Dla całości obrazu trzeba dodać, że relacje św. Pawła z ludźmi biznesu nie zawsze były najlepsze. Co najmniej dwukrotnie jego działalność była oceniona jako zagrażająca zyskom i napotkała na zdecydowany sprzeciw. Najpierw Paweł przekonał się o tym w Filippi, gdzie uzdrowił niewolnicę opętaną przez ducha wieszczego. Wygłaszane przez nią przepowiednie przynosiły duże dochody jej panom. „Gdy panowie jej spostrzegli, że przepadła nadzieja ich zysków, pochwycili Pawła i Sylasa (…). Zbiegł się tłum przeciwko nim, a pretorzy kazali zedrzeć z nich szaty i siec ich rózgami” (Dz 16,19-22). Jeszcze gorsze konsekwencje spowodowała obawa o utratę zysków w Efezie, mieście oddającym cześć Artemidzie i jej posągowi. Przeciwko Apostołowi wystąpił tam złotnik Demetriusz, który dawał dużo zarobić rzemieślnikom przy wyrobie srebrnych miniaturek świątyni Artemidy. Podburzył ich przeciw Pawłowi i jego towarzyszom, doprowadzając do wielkich rozruchów w mieście (por. Dz 19,24-40).

Tak wyglądała sytuacja u zarania Kościoła. Po dwóch tysiącach lat nadal stoimy przed wezwaniem do głoszenia dobrej nowiny o zbawieniu. Ewangelia nie tylko nie dotarła jeszcze do większości ludzi na świecie, ale – co gorsza – nawet w krajach chrześcijańskich wiara jest zagrożona. Współczesne wyzwania stojące przed chrześcijanami syntetycznie przedstawił papież Benedykt XVI. W niedawno opublikowanym liście do biskupów w sprawie lefebrystów napisał: „(…) najważniejszym priorytetem jest uobecnianie Boga w świecie i otwieranie ludziom dostępu do Boga, którego oblicze rozpoznajemy w miłości, która daje się do końca (por. J 13,1) – w Jezusie Chrystusie ukrzyżowanym i zmartwychwstałym. Prawdziwym problemem w obecnej chwili dziejowej jest to, że Bóg znika z horyzontu ludzi oraz że wraz z gaśnięciem pochodzącego od Boga światła ludzkość traci orientację, a niszczące skutki tego procesu coraz bardziej stają się widoczne”.

W zadaniu uobecniania Boga w świecie oraz umożliwianiu ludziom dostępu do Niego wielką rolę mogą odegrać chrześcijańscy przedsiębiorcy, stając się naśladowcami swoich poprzedników, którzy wspierali św. Pawła w jego misji. Jako ludzie świeccy są powołani do przekształcania świata tak, aby człowiek był „twórcą, ośrodkiem i celem całego życia gospodarczo-społecznego” (Gaudium et spes, 63). Tworzenie przedsiębiorstw, w których szanowana jest godność człowieka, może się okazać jednym z bardzo ważnych sposobów świadczenia o Bogu i ukazywania Jego prawdziwego oblicza. Ten, kto spotka się u przedsiębiorcy z kompetencją, uczciwością oraz z autentycznym dążeniem do rozwiązywania problemów związanych z niewłaściwą organizacją pracy, przedmiotowym traktowaniem osób, odmawianiem im prawa do uczestnictwa, brakiem solidarności międzyludzkiej, z pewnością będzie pytał o motywy takiego postępowania. Jeśli będą one wypływały z żywej wiary przedsiębiorcy, staną się autentycznym i naprawdę przekonującym świadectwem danym Bogu.

Nie można jednak poprzestać na samej kompetencji i profesjonalizmie. Ewangelizacja polega przede wszystkim na bezpośrednim głoszeniu Chrystusa i potwierdzaniu własnymi czynami Jego nauki. Spotkania z pracownikami, kontrahentami czy chociażby przypadkowymi ludźmi podczas podróży służbowych to szanse na dzielenie się tym, czym człowiek żyje. Jeżeli żyje wiarą, jeżeli stanowi ona dla niego wartość, a jego zjednoczenie z Chrystusem jest żywe, to znajdzie sposób, by przekazać prawdę o Bogu, który jest miłością.

W dokumencie zwraca się uwagę, że obecny kryzys nie jest bezpośrednim skutkiem trudności finansowych, ale konsekwencją stanu środowiska naturalnego naszej planety, a przede wszystkim wynikiem istniejącej zapaści kulturowej i moralnej. Dla Kościoła jest to w pierwszym rzędzie wezwanie do okazania solidarności z poszkodowanymi w postaci podjęcia konkretnych działań na rzecz walki z bezrobociem, głodem i nędzą, przymusową migracją czy ogólnym spadkiem stopy życiowej. Z drugiej strony potrzebna jest także refleksja teoretyczna nad wypracowaniem nowego modelu rozwoju. Odnosi się to zwłaszcza do obszaru Ameryki Łacińskiej i Karaibów, gdzie kryzys zbiera szczególnie groźne żniwo, jako skutek gospodarki opartej na monopolach, a ukierunkowanej jedynie na szybki i jak największy zysk. Biskupi zwracają tu uwagę na negatywne skutki globalizacji, która okazała się niezdolna do zaspokajania obiektywnych potrzeb ludzi w duchu powszechnych wartości. Stąd potrzeba ułożenia na nowo porządku międzynarodowego w Ameryce Łacińskiej w sposób, który uwzględniałby zasady solidarności i racjonalności.

(Radio Watykańskie)

Działa ona od 60 lat. Odwołuje się do zasad nauki społecznej Kościoła i zachowuje niezależność od partii politycznych. Ojciec Święty przypomniał wkład wnoszony na tym polu przez Kościół, począwszy od encykliki „Rerum novarum”, przez którą w 1891 r. Leon XIII stanął w obronie godności pracowników. Nauka społeczna Kościoła zaowocowała licznymi inicjatywami, jak ośrodki studiów, stowarzyszenia robotnicze, spółdzielnie, związki zawodowe. Przyczyniło się to do poprawy sytuacji prawnej pracowników, płac i warunków pracy.

Benedykt XVI podkreślił, że Kościół docenia istotną rolę związków zawodowych. Przytoczył stwierdzenie Jana Pawła II z encykliki „Laborem exercens”, że są one „nieodzownym składnikiem życia społecznego, zwłaszcza w nowoczesnych społeczeństwach uprzemysłowionych”. Zwrócił też uwagę, że papieże XX wieku często wzywali do solidarności i odpowiedzialności.

„Wiemy, że dla pokonania przeżywanego obecnie kryzysu gospodarczego i społecznego potrzebny jest niezależny, odpowiedzialny wysiłek ze strony wszystkich – powiedział Papież. – Konieczne jest zatem przezwyciężanie partykularnych, grupowych interesów tak, byśmy zjednoczeni razem stawiali czoło trudnościom występującym we wszystkich kręgach społeczeństwa, a zwłaszcza w świecie pracy. Tę pilną potrzebę odczuwa się dziś bardziej niż kiedykolwiek. Trudności dręczące świat pracy skłaniają do rzeczywistego, ściślejszego porozumienia między wielu różnorodnymi grupami, z jakich składa się społeczeństwo. Wezwania do współpracy znajdujemy też w Biblii. Należy więc życzyć, aby z obecnego kryzysu światowego wynikła wspólna wola stworzenia nowej kultury solidarności i odpowiedzialnego współuczestnictwa. Są to niezbędne warunki, by wspólnie budować przyszłość naszego globu”.

(Radio Watykańskie)

* * *

Swe nauczanie i doświadczenie Kościół oferuje tym wszystkim, którzy chcą służyć sprawie człowieka, pracy i postępu, sprawiedliwości społecznej i pokoju. Benedykt XVI przypomniał o tym w czasie audiencji dla kierownictwa włoskiej centrali związkowej CISL, czerpiącej od swoich narodzin 60 lat temu inspirację z katolickiej nauki społecznej.

Wyraził nadzieję, że z obecnego kryzysu światowego narodzi się „wspólna wola doprowadzenia do narodzin nowej kultury solidarności i odpowiedzialnego uczestnictwa, które są nieodzownym warunkiem wspólnej budowy przyszłości naszej planety”.

Papież przypomniał zainteresowanie swoich poprzedników tą tematyką i cytował dwie encykliki społeczne Jana Pawła II: Laborem exercens i Centesimus annus. W tej pierwszej, zauważył Benedykt XVI, „podkreślał, że Kościół nigdy nie przestawał widzieć problemów pracy w kontekście kwestii społecznej, która stopniowo zaczęła nabierać wymiarów światowych. Owszem, pracę – stwierdzał z naciskiem – należy widzieć jako «zasadniczy klucz» do całej kwestii społecznej, ponieważ uwarunkowuje nie tylko postęp gospodarczy, ale także kulturowy i moralny osób, rodzin, wspólnot i całej ludzkości. W tym samym ważnym dokumencie ukazane zostały rola i strategiczne znaczenie związków zawodowych, określonych jako «nieodzowny składnik życia społecznego, zwłaszcza w nowoczesnych społeczeństwach uprzemysłowionych»”.

Ojciec Święty zauważył, że jeszcze jeden element „często powraca w nauczaniu papieży XX wieku, a jest nim wezwanie do solidarności i odpowiedzialności. Wiemy, że do przezwyciężenia gospodarczego i społecznego kryzysu, jakie przeżywamy, potrzebny jest swobodny i odpowiedzialny wysiłek wszystkich; innymi słowy niezbędne jest przezwyciężenie interesów partykularnych i branżowych, ażeby razem i w jedności móc podjąć trudności, jakie dotykają każdego środowiska społecznego, w szczególny sposób świata pracy. Jak nigdy odczuwa się dziś tego potrzebę, trudności, które dręczą świat pracy popychają do faktycznej i ściślejszej współpracy między licznymi i rozmaitymi komponentami społeczeństwa”.

Wzywając swych słuchaczy do dalszego entuzjazmu w działalności związkowej papież stwierdził, że „świat potrzebuje osób, które bezinteresownie poświęciłyby się sprawie pracy przy pełnym poszanowaniu godności człowieka i dobra wspólnego. Kościół, który ceni fundamentalną rolę związków zawodowych, stoi u waszego boku tak dziś, jak i wczoraj, gotów pomóc wam, abyście mogli jak najlepiej wypełniać swoje zadania w społeczeństwie” – zapewnił Benedykt XVI.

(KAI)