Nowa encyklika Benedykta XVI

Czy można bagatelizować takie problemy jak nowe formy ubóstwa, łamanie ludzkich praw, rozpad ludzkich więzi we współczesnych społeczeństwach? Okazuje się, że tak. W dniu opublikowania papieskiej encykliki analizującej te i inne zagadnienia w głównym programie informacyjnym TVP 1 pominięto ten dokument milczeniem (ważniejsza okazała się relacja z pogrzebu M. Jacksona). Incydent ten pokazuje, jaka jest skala obojętności na społeczne nauczanie Kościoła i palące problemy dotyczące wszystkich mieszkańców naszego globu.

W przeddzień rozpoczęcia obrad przywódców najbogatszych państw świata (tzw. grupa G8), którzy zgromadzili się w tym roku we włoskiej L’Aquli, Benedykt XVI 7 lipca opublikował swoją trzecią encyklikę. Nosi ona tytuł Caritas in veritate (Miłość w prawdzie), a poświęcona jest integralnemu rozwojowi ludzkiemu w miłości i prawdzie. Przygotowanie jej zbiegło się z narastaniem światowego kryzysu ekonomicznego, dlatego publikację odsuwano w czasie, aby Ojciec Święty mógł, w ramach swoich kompetencji, dać bardziej adekwatne odpowiedzi na aktualne problemy świata.

W swej treści dokument nawiązuje do wydanej 42 lata temu encykliki Pawła VI o popieraniu rozwoju ludów Populorum progressio i jest pierwszą encykliką społeczną o świecie w dobie globalizacji. Mówi o integralnym rozwoju ludzkim w naszych czasach, o braterstwie, rozwoju ekonomicznym i społeczeństwie obywatelskim. Zwraca uwagę na konieczność łączenia praw i obowiązków, ochrony środowiska i współpracy rodziny ludzkiej. Współcześnie, zdaniem papieża, kwestia społeczna jest kwestią antropologiczną, gdyż jesteśmy świadkami absolutyzowania techniki, przy równoczesnym negowaniu ludzkiej godności.

Szerzej o encyklice można przeczytać w katechezie papieskiej, której tekst został zamieszczony w tym numerze „Talentu”. Ufam, że zachęci ona do przeczytania encykliki i zrozumienia jej niewątpliwie trudnych treści. Zapraszam również do lektury pozostałych tekstów oraz do zapoznania się z nową stroną internetową Duszpasterstwa, przygotowaną przez ks. Przemysława Króla.

ks. Grzegorz Piątek SCJ

koordynator duszpasterstwa

Z Krystyną Burzyńską-Kaniewską rozmawia Anna Jaworek

Na co dzień współpracuje Pani z pracodawcami, jacy dziś są pracodawcy?

To, co obserwuję wśród osób, z którymi współpracuję, to troska o człowieka. Dotyczy to zarówno firm polskich, jak i koncernów, gdzie wszystko określa centrala znajdująca się poza granicami naszego kraju.

Przykładowo, gdy menedżerowie zarządzający odpowiedzialni za Polskę muszą ciąć koszty, w pierwszej kolejności redukują pensje, następnie proponują zmniejszenie wymiaru etatu (z całego na trzy czwarte bądź nawet pół), a dopiero później podejmują decyzje o zwolnieniach pracowników.

Inny przykład odnosi się do rodzimego przedsiębiorstwa – w trudnych czasach pracodawca postanowił wesprzeć swoich pracowników opłacając im szkolenia i inne usługi doradcze, aby mogli odnaleźć się na rynku po utracie pracy w jego firmie. Wbrew obiegowym opiniom zwalnianie pracowników jest dla pracodawców niesłychanie trudne. Z reguły stanowi dla firmy ostatnią deskę ratunku, po wykorzystaniu innych możliwości redukcji kosztów.

Jakie wartości przyświecają pracodawcom?

W biznesie wiara jest sprawą bardzo intymną. Jednak o ile dawniej nie zwracałam uwagi na światopogląd partnerów w biznesie i w konsekwencji nie wiedziałam, jakie ktoś ma wartości – dziś się nad tym zastanawiam. Ba, mogę mówić o biznesie w aspekcie wartości.

Z jakimi problemami dziś musi uporać się pracodawca?

W obecnych czasach podstawowym problemem jest niestabilne prawo, a zarazem jego nierówność wobec pracodawcy i pracownika – oczywiście na korzyść pracownika.

Wzajemne przeciwstawianie pracodawcy i pracownika nie jest naturalnym stanem. Dobra relacja przysparza zysku obu stronom. Pracodawca potrzebuje pracownika, a pracownik potrzebuje pracy. Relacja opiera się na obopólnych korzyściach.

Często jednak obwinia się jednostronnie pracodawcę za wszelkie objawy niezadowolenia pracownika, chociażby w aspekcie wynagrodzenia. Powszechnie uważa się, że pensje są za niskie właśnie z powodu pracodawcy, a w konsekwencji wokół niego skupia się niechęć i agresja. Mało kto szuka natomiast przyczyn biorąc pod uwagę szerszą perspektywę. Mam tutaj na myśli chociażby zbyt duże obciążeniach na rzecz ZUS, a szerzej rzecz ujmując – nieprzychylne działalności gospodarczej ustawodawstwo.

Dziś prowadzenie firmy w Polsce jest zajęciem dla odważnych, dla ryzykantów. Tym cenniejsze staje się zatem duszpasterstwo nakierowane na potrzeby przedsiębiorców.

A skąd pomysł na zainteresowanie się duszpasterstwem?

Dosłownie złowił nas – mnie i męża – ksiądz Przemek Król. Pierwsze informacje uzyskałam za pośrednictwem poczty elektronicznej.

Myślę, że to znak czasu, by dowiadywać się o działalności duszpasterstwa przez Internet. Na początek otrzymaliśmy pierwszą wiadomość z pytaniem, czy chcemy więcej informacji o spotkaniach i działalności duszpasterstwa. Mnie osobiście urzekła tematyka proponowanego spotkania, a mianowicie „Wartości organizacyjne w firmie”. Od razu przemknęła mi myśl, że nareszcie ktoś pomyślał, zajął się tym, co mnie interesuje. Potrzebowałam głębszej refleksji, jaką rolę odgrywa moja praca w życiu, bo przecież nie chodzi o to, aby jedynie pracować od rana do wieczora, bez zastanowienia „po co?”.

Już wcześniej z moim ojcem prowadziliśmy dysputy filozoficzne, właśnie na temat owego „po co”? A teraz mogę pójść w miejsce, gdzie można przyznać się do swoich wartości i otwarcie o nich rozmawiać.

Czym dla Pani jest duszpasterstwo?

Duszpasterstwo to drogowskaz na zawodowej ścieżce. Duchowe oparcie w duszpasterstwie utwierdza mnie w podejmowanych decyzjach, wiem, że to, co robię jest dobre. Życie w duszpasterstwie nadaje sens wszelkim zasadom etycznym.

To, co nas zachęca, to rzeczywista opieka duszpasterska i ludzie z nią związani, którzy coś wnoszą – swoją wiedzę i przemyślenia. Spotkania w duszpasterstwie nie są szkoleniami biznesowymi, tam jest czas i miejsce na dzielenie się swoimi spostrzeżeniami, co więcej można je porównać z przemyśleniami innych, zobaczyć, że wiele osób myśli tak samo. Mnie i męża te spotkania wzmacniają, a z tego ducha bierze się reszta. Opieka duchowa Księży Sercanów daje siłę na drodze zawodowej.

_______________________

Krystyna Burzyńska-Kaniewska, psycholog i kulturoznawca. Od 13 lat właścicielka firmy KB Doradztwo Personalne, w ramach której prowadzi rekrutacje personelu, szkolenia i coaching. Od 4 lat prowadzi na Uniwersytecie Warszawskim wykłady i ćwiczenia w obszarze komunikacji interpersonalnej i międzykulturowej. Mąż Maciej prowadzi od 17 lat firmę informatyczną. Od 2007 roku uczestniczą razem w spotkaniach Duszpasterstwa w Warszawie.

Papież Leon XIII (1878-1903)

W przełomowej dla społecznego nauczania Kościoła encyklice Rerum novarum (1891 r.) Leon XIII akcentuje obowiązki pracodawców wobec pracowników. Podstawą i priorytetową cechą pracodawców to sprawiedliwość wobec pracowników. Dotyczy ona troski pracodawców o fizyczne, religijne i duchowe potrzeby pracowników, co wypływa z godności człowieka. Dlatego pracownik nie może być uważany za narzędzie zysku. Szacunek dla osoby ludzkiej domaga się sprawiedliwego podziału pracy zgodnie z możliwościami wieku i płci pracowników. Spomiędzy wszystkich obowiązków pracodawcy najważniejsze jest ustalenie słusznej płacy, żeby każdemu oddać to, co mu się należy. Ojciec Święty skandalem nazywa zatrzymanie płacy pracownikom. Optując za kapitalistyczną formą ustroju gospodarczego, Leon XIII opiera ją na współpracy klas: pracodawców (kapitalistów) i pracowników (proletariatu). Pracodawcy są odpowiedzialni za wspólnotę i dlatego wymagania papieża przesuwają się ze sprawiedliwości społecznej do miłości chrześcijańskiej. Poucza, że otrzymawszy dary i większą obfitość dóbr, tak fizycznych, jak i duchowych, należy je używać ku własnemu doskonaleniu, a także ku pożytkowi drugich.

Leon XIII formułuje to w precyzyjnych słowach, cytując św. Grzegorza Wielkiego: „Kto ma zdolności, niech się nie lubuje w milczeniu, mając nadmiar bogactw, niech się strzeże zamykania miłosierdzia w głębi duszy, kto zaś talent kierowania posiada, nich jego użytki dzieli z bliźnimi”. Prawdziwa godności człowieka i wyższość pracodawcy zasadza się na cnotach, a nagrodą za nie to szczęście. Pracodawcy i pracownicy winni być związani przyjaźnią i zbrataniem, bowiem wszyscy są stworzeni przez wspólnego Ojca Boga, wszyscy dążą do tego samego celu, do Boga, wszyscy są równi, odkupieni przez Chrystusa i podniesieni do dzieci Bożych. Wszystkie więc dary, dobra i łaski należą do całego rodzaju ludzkiego.

Celem Rerum novarum jest określenie obowiązków tych, którzy „mienie przynoszą” i którzy „pracę przynoszą” Według papieża źródłem prawa własności jest służenie wspólnemu dobru przez posiadacza, który udoskonala swój majątek i troszczy się o pracowników. Zatem pracodawcy i robotnicy potrzebują się nawzajem i tworzyć winni harmonijną całość. Optując za własnością prywatną, wskazuje Ojciec Święty na niecierpiące zwłoki reformy. Powinny one objąć:

– powoływanie zrzeszeń pracowniczych;

– ustalanie słusznego poziomu płac;

– troszczenie się o godność i życie duchowe pracowników.

Leon XIII zajmuje się wyrównywaniem dysproporcji w sprawowaniu władzy między pracodawcami i pracownikami, wyrównywaniem dysproporcji w rozdziale dóbr, określa wzajemne obowiązki kapitału i pracy celem poszanowania praw.

Katecheza Benedykta XVI wygłoszona 8 lipca 2009 r. w Watykanie

Siła napędowa rozwoju

Moja nowa encyklika Caritas in veritate, która wczoraj została oficjalnie zaprezentowana, inspiruje się w swej zasadniczej wizji na fragmencie Listu św. Pawła do Efezjan: „Żyjąc prawdziwie w miłości, sprawmy, by wszystko rosło ku Temu, który jest Głową – ku Chrystusowi” (Ef 4,15). Miłość w prawdzie jest główną siłą napędową prawdziwego rozwoju każdej osoby i całej ludzkości. Dlatego też wokół zasady «miłości w prawdzie» obraca się cała nauka społeczna Kościoła. Tylko dzięki miłości oświeconej rozumem i wiarą można zrealizować cele rozwoju o wartości humanizującej. Miłość w prawdzie „to zasada, wokół której skupia się nauka społeczna Kościoła; zasada ta znajduje formę działania w kryteriach orientacyjnych działania moralnego” (nr 6). Już we wstępie encyklika przywołuje dwa fundamentalne kryteria: sprawiedliwość i dobro wspólne. Sprawiedliwość stanowi integralną część tej miłości „czynem i prawdą” (1 J 3,18), do której wzywa apostoł Jan (por. nr 6). „Kochać kogoś, to znaczy pragnąć jego dobra i angażować się skutecznie w tym celu. Obok dobra indywidualnego istnieje dobro związane ze współżyciem społecznym osób: dobro wspólne. (…) Tym bardziej skutecznie kochamy bliźniego, im bardziej angażujemy się na rzecz dobra wspólnego”. Są więc dwa kryteria działania: sprawiedliwość i dobro wspólne, które są miłością skierowaną na bliźniego jako jednostkę społeczną. „Każdy chrześcijanin – mówi encyklika – wezwany jest do tej miłości”. I dodaje: „Oto droga instytucjonalna – miłości” (por. nr 7).

Śladami Pawła VI

Tak jak inne dokumenty Magisterium, również ta encyklika podejmuje, kontynuuje i pogłębia analizę oraz refleksję Kościoła na tematy społeczne o życiowym znaczeniu dla ludzkości naszego wieku. W szczególny sposób nawiązuje do tego, co ponad 40 lat temu Paweł VI napisał w Populorum progressio, kamieniu milowym społecznego nauczania Kościoła, gdzie ten wielki Papież wyznacza pewne, konkretne i wciąż aktualne linie dla integralnego rozwoju człowieka i współczesnego świata. Sytuacja na świecie, jak szeroko obrazuje to kronika ostatnich miesięcy, wciąż uwidacznia niemałe problemy i „skandal” ogromnych nierówności, utrzymujących się mimo podjętych wcześniej zobowiązań. Z jednej strony możemy odnotować poważny brak równowagi społecznej i gospodarczej; z drugiej zaś z różnych stron słychać wołanie o reformy, których dłużej nie można odwlekać, gdy się chce wyrównać istniejącą w rozwoju narodów przepaść. Zjawisko globalizacji może stanowić realną szansę, ważnym jest tu jednak postawienie na głęboką odnowę moralną i kulturalną, na odpowiedzialne rozeznanie co do wyborów podejmowanych dla dobra wspólnego. Lepsza przyszłość jest możliwa dla wszystkich, jeśli opierać się ją będzie na odkrywaniu fundamentalnych wartości etycznych. Potrzeba więc nowego programowania gospodarczego, które nada nowy kształt rozwojowi w globalny sposób, bazując na fundamencie etycznym odpowiedzialności przed Bogiem i przed człowiekiem jako Bożym stworzeniem.

Wielkie zasady

Encyklika oczywiście nie stawia sobie za cel zaproponowanie technicznych rozwiązań dla rozległych problemów społecznych współczesnego świata – to nie leży w kompetencji Magisterium Kościoła (por. nr 9). Przypomina ona jednak wielkie zasady, które jawią się jako niezastąpione dla budowania rozwoju ludzkiego w nadchodzących latach. Wśród nich, w pierwszym rzędzie, zwracanie uwagi na ludzkie życie, uznane za centrum każdego prawdziwego postępu; poszanowanie prawa do wolności religijnej, zawsze ściśle związane z rozwojem człowieka; odrzucenie prometejskiej wizji człowieka, która widzi w nim absolutnego twórcę własnego losu. Nieograniczona ufność w możliwości technologii ostatecznie okazałaby się wyłącznie iluzją. Przede wszystkim potrzeba ludzi prawych, zarówno w polityce, jak i w ekonomii, którzy szczerze zwracaliby uwagę na dobro wspólne. W szczególności, patrząc na kryzysy światowe, pilną rzeczą jest zwrócenie uwagi opinii publicznej na dramat głodu i bezpieczeństwa żywnościowego, który dotyka znacznej części ludzkości. Dramat tak wielkich rozmiarów apeluje do naszych sumień: trzeba zdecydowanie stawić mu czoła, eliminując wywołujące go przyczyny strukturalne i promując rozwój agrarny najuboższych państw. Jestem pewien, że ta droga solidarności w rozwoju krajów najuboższych pomoże w wypracowaniu projektu pozwalającego rozwiązać obecny kryzys globalny. Niewątpliwie należy ponownie ocenić rolę i władzę polityczną państw w dobie, w której istnieją faktyczne ograniczenia ich suwerenności spowodowane nowym kontekstem gospodarczo-handlowym i finansowym na świecie. Z drugiej jednak strony, nie może zabraknąć odpowiedzialnego uczestnictwa obywateli w polityce krajowej i międzynarodowej, także dzięki odnowionemu zaangażowaniu stowarzyszeń pracowników, wezwanych do tworzenia nowego współdziałania na płaszczyźnie lokalnej i międzynarodowej. Także w tej dziedzinie pierwszoplanową rolę odgrywają środki społecznego przekazu na rzecz wzmocnienia dialogu między różnymi kulturami i tradycjami.

Ekonomia i etyka

Chcąc więc zaplanować rozwój nie naznaczony nieprawidłowościami i wypaczeniami szeroko dziś rozpowszechnionymi, od wszystkich trzeba wymagać poważnej refleksji nad sensem samej ekonomii i nad jej celem. Wymaga tego stan ekologicznego zdrowia planety; domaga się tego kryzys kulturowy i moralny człowieka, wyraźnie widoczny we wszystkich zakątkach globu. Ekonomia, do dobrego funkcjonowania, potrzebuje etyki; musi odzyskać ważny wkład, wnoszony przez zasadę darmowości oraz „logikę daru” w ekonomię rynku, która nie może kierować się jedynie regułą zysku. Możliwe to jednak będzie tylko przy wysiłku wszystkich, zarówno ekonomistów, jak i polityków, producentów i konsumentów. Wymaga to formacji sumień, która wzmocniłaby pozycję kryteriów moralnych przy opracowywaniu projektów politycznych i gospodarczych. Słusznie z wielu stron zwraca się uwagę, że prawa zakładają odpowiadające im obowiązki, bez których prawom grozi przejście w samowolę. Coraz częściej słychać wołanie o nowy styl życia całej ludzkości, w którym obowiązki każdego wobec środowiska związane będą z obowiązkami względem osoby, postrzeganej jako takiej i w relacji z innymi. Ludzkość stanowi jedną rodzinę, a owocny dialog wiary z rozumem może ją jedynie ubogacić, przyczyniając się do większej skuteczności dzieł charytatywnych w sferze społecznej i tworząc sprzyjające warunki do stymulacji współpracy wierzących i niewierzących, we wspólnej perspektywie starań o sprawiedliwość i pokój na świecie. Jako kryteria tego braterskiego współdziałania wskazuję w encyklice ściśle powiązane ze sobą zasady pomocniczości i solidarności. Zasygnalizowałem także, wobec tak rozległych i głębokich problemów dzisiejszego świata, konieczność światowej władzy politycznej, działającej zgodnie z prawem, która stosowałaby się do wspomnianych zasad pomocniczości i solidarności. Równocześnie winna ona zdecydowanie zmierzać do realizacji dobra wspólnego, w poszanowaniu dla wielkich tradycji moralnych i religijnych ludzkości.

Duchowy wzrost

Ewangelia przypomina nam, że nie samym chlebem żyje człowiek. Głębokiego pragnienia serca nie da się zaspokoić wyłącznie dobrami materialnymi. Horyzont człowieka jest bez wątpienia dużo wyższy i o wiele szerszy; dlatego też każdy program rozwoju musi brać pod uwagę, obok materialnego, także wzrost duchowy osoby ludzkiej, posiadającej duszę i ciało. To jest integralny rozwój, do którego nieustannie odwołuje się nauka społeczna Kościoła, rozwój, którego kryterium ukierunkowujące stanowi napędowa siła „miłości w prawdzie”. Drodzy bracia i siostry, módlmy się, aby także ta encyklika pomogła ludzkości w byciu jedną rodziną zaangażowaną w budowanie sprawiedliwego i pokojowego świata. Módlmy się, aby wierzący, którzy pracują w dziedzinie ekonomii i polityki, zauważyli, jak bardzo ważne jest ich konsekwentne świadectwo ewangeliczne w służbie społeczeństwu. (…) Zawierzmy te intencje matczynemu wstawiennictwu Maryi, Matki Kościoła i ludzkości.

*Tytuł i śródtytuły od redakcji, tekst: Serwis Radia Watykańskiego.

Benedykt XVI, zwracając się do uczestników oenzetowskiej konferencji na temat skutków kryzysu dla rozwoju (Nowy Jork, czerwiec br.), życzył „aby obecny kryzys stał się okazją do poświęcenia większej uwagi godności osoby ludzkiej i wprowadzenia równości w dostępie do władzy decyzyjnej i zasobów”. Podczas audiencji środowej, która odbyła się niedługo po zakończeniu włoskiego szczytu państw G8, papież stwierdził iż „potrzeba nowego programowania gospodarczego, które nada nowy kształt rozwojowi w globalny sposób, bazując na fundamencie etycznym odpowiedzialności przed Bogiem i przed człowiekiem jako Bożym stworzeniem”. Nieco wcześniej, w liście skierowanym do premiera S. Berlusconiego z okazji szczytu państw G8, przypomniał, że kryzys nie zwalnia nikogo z odpowiedzialności za najbardziej potrzebujących. Rozwój należy wspierać stawiając na osobę ludzką, która ma się realizować przez pracę i edukację. Ta ostatnia – zdaniem Benedykta XVI – jest koniecznym warunkiem demokracji, walki z korupcją, pełnego korzystania z praw politycznych, ekonomicznych i socjalnych, a ponadto rzeczywistego odrodzenia wszystkich państw.

W czerwcu franciszkanie zgromadzeni w Asyżu na swej kapitule generalnej wystosowali apel do obradujących w Lecce na południu Włoch ministrów gospodarki krajów G8. Zwracając uwagę na problemy związane z kryzysem i globalizacją zakonnicy domagali się podjęcia skutecznych działań na rzecz gospodarki społecznej i przyjaznej dla środowiska. Zdaniem franciszkanów droga wyjścia z kryzysu wiedzie przez zmianę stylu życia. Trzeba je oprzeć na odpowiedzialnej powściągliwości, poszanowaniu środowiska, niestosowaniu przemocy oraz dzieleniu się, będącemu alternatywą dla wolnej konkurencji.

(oprac. na podstawie Serwisu radia Watykańskiego)